MGA GUTOM

MIHALHAL na siya sa pagsinubay sa aseras sa iyang pagbinugtaw sa maidlasong buhat nga sarang makasulbad sa kalisod sa iyang banay. Unya nakahunahuna siya sa pagpahulay sa biniyaang tindahan nga nagtahirig daplin sa hilit nga dalan sa dakbayan. Mikiti ang gabokong bulos nga kawayan nga maoy lingkoranan sa kanhing tubaan sa dihang nasapwang na niini ang sapyot niyang sampot.

Human niya mapahiluna ang iyang sampot sa lingkoranan, miyangod siya sa kalangitan nga mibagti sa tumang kainit sa kuwaresma nga mihinas ug midangdang sa dakbayan. Ang Adlaw diha na sa iyang nagkahalhag nga  alimpulo. Sa paghinunahuna sa takna, mibalik pagsuol ang iyang kutokuto sa kagutom nga kagabii lang mikutkot sa iyang tiyan. Wala silay panihapon kagabii. Labi pang wala silay natila ganihang buntag. Mao man bitaw nga napugos na usab siya sa paglugsong sa siyudad aron pagpangita og buhat nga sarang makatabang sa ilang kalisod.

Ingon sa pagahidunggan pa niya ang tagawtaw sa iyang asawa ganihang buntag nga nanghimaraot sa iyang pagkainutil sa pagsulbad sa gumonhap sa ilang kinabuhi: “Buyset kang dako! Di ka kamaong mangita og kasulbaran sa atong suliran. Hala, lampanog na sab ngadto sa siyudad aron mangita og trabaho nga makabuhi sa nanggikubid mong mga anak!”

Wala na lang siya maghulat ug dason sa yagabyab sa iyang asawa aron dili na mokaylap ang tagawtaw niini sa daghang salingsing sa pagmahay ug panghayhay. Mikanaog dayon siya sa ilang payag tinalikdan ang nanagpanghilak nilang mga anak--upat ka nagkaramutsing nga mga liwat sa awas-palad nga kaminyoon. Nasayod siya nga ang pagpaniyabaw sa ilang mga anak naggumikan sa kagutom nga niana pang gabii misunggal sa ilang tiyan.

Taudtaod na gayod ang pagbinalik-balik niya sa siyudad. Niadto pang liwas sa eleksiyon lokal human maparot ang gilabanan niyang mayor. Nahinumdoman na usab niya ang diyotayng kabuhong sa iyang banay niadtong kaswal pa siya sa munisipyo ubos ni kanhi Mayor Sanggabon. Misubol karon ang pagbasol ngano nga nag-apil-apil pa siya pagkampanya sa miaging piniliay--dili na unta siya mataktak sa talaan sa mga kaswal sa munispyo ubos sa bag-ong pamunoan.

Kalit lang naputol ug nakay-ag ang iyang paghanduraw sa dihang miabot ang malang-og nga abog sa dalan nga giagian  sa nagsagilit nga diyep de pasahero. Mitikuka siya, unya namalikas ngadto sa drayber nga walay pupanagana sa pagpadagan.

Sa pag-iway na sa abog, maoy iyang nakita ang niwang nga irong kabangon. Sa mga tutoy niini iyang nailhan nga baye ang maong iro. Nanimhot-simhot kini sa kadaplinan sa dalan… hangtod misangko sa pundokanan sa basura sa unahan. Wala madugay, nakapahit ang iro niadtong  usa ka bukog, unya gidala kini sa landong sa karaang tubaan.

Nakita niya nga ang  maong bukog hagbay nang nasalibay sa basurahan. Apan ang iro mahinamon gihapon nga naghamoyhamoy sa bukog. Nasabot niya nga tingali naghanduraw na lang ang iro sa unod sa maong bukog.

Sa ngadto-ngadto niyang tinan-w sa iro nga nagtilatila sa bukog, misamot pagkutoy ang iyang tiyan. Kon ang mananap, sama niining iro, makaalam-alam sa ilang kagutom pinaagi sa bukog, misantop sa iyang kaisipan ngano nga wala pa siya mahimong iro.

Apan dili ka mananap sama kaubos sa iro. Hataas ang matang sa imong pagkahayop, Mundo! Busa gamita ang imong tawhanong katakos aron mosulbad sa suliran nga milimin sa imong kahimtang karon! Ingon sa  misiyaok ang iyang tanlag.  

Katakos. Unsa pang katakosa ang gipangita? Buhat-pakusog, sahi sa pagbugwal sa kanal, sa pagpas-an sa sinako, ug uban pang susama nga trabaho, mahimo niya. Apan ambot unsay badlis sa iyang palad, nga human sa miaging eleksiyon,  pulos naawo siya sa mga aplikasyon sa buhat nga iyang gipadala sa nagkalainlaing buhatan.

 

Mihunong ang iro sa paghinamoy sa bukog. Kaha nabuhong na kini o kaha gipul-an sa pagkibkib sa wala. Nakita niya ang  mananap naglubog na lang sa bunbunong yuta, ang simod gipaumod sa bukog.

Sa ingon nga kahimtang, natukbil ang kaisipan ni Mundo. Nakahunahuna siya sa wala magamit nga katakos. Aduna diay siya ing laing katakos nga hagbay nga wala magamit. Niadto ra niya kini mapahimusli sa ulitawo pa siya. May abilidad siya sa pagtiklo sa iro--bisan gani sa iro nga buang!

Sa pagkahinumdom sa iyang katakos kanhi, mitubod ang laway ni Mundo. Unya mitaob ang kahinam sa pagtiklo sa mananap nga nagdungoy sa iyang atubangan. Tingbitay kining panahona sa iro, busa alang kaniya maoy higayon sa pagkaon sa lamiang kaldereta. Ihawon niya ang iro alang sa gigutom niyang banay!

Mihikap siya sa iyang kilid kon nadala ba ang iyang bronse nga baraw. Wala didto. Nakapanglingo-lingo si Mundo nga nalimtan ang iyang punyal. Maayo na lang kon nadala kadto kay masayon na man ang pagtiklo sa iro.

Nakahunahuna siya nga iya na lang kupogan ang iro. Unya idakdak sa bato. Nahimo niya ang maong paagi kanhi, busa walay katarongan nga dili niya masubli karon.

Apan sa dihang hakpon na unta niya ang iro, miyahat kini kaniya. Nagsiga ang mga mata sa mananap nga mitutok kaniya.  Sa panud-ong ni Mundo ingon sa may daotan usab ing laraw ang iro kaniya. Ingon sa humahambat kini. Nakahunahuna na hinuon siya nga tingali buang ang maong iro, labi pa nga misugod nag bula ang baba sa tilagak nga laway.

Mibahag ka sa imong ikog, Mundo! Dili ba maayo ka mang laki sa pagtiklo sa iro? Hala, ipakita pag-usab niining higayona ang imong katakos! Di ba ikaw man ang gikaintapang matador sa mga iro sa imo pang panahon? Mihulhog na usab ang iyang tanlag.

Milingi-lingi siya. Nanuhid siya og putpot nga sarang magamit. Buot na lang niyang dihadihaon paghapak ang iro.

 

Wala siya mabalaw sa pagsinuhid og putpot. Didto sa nagpasad-pasad nga basura nahisagol ang usa ka bakhaw. Sa hunahuna ni Mundo, tagak kadto sa trak nga tighakot og igsulugnod sa panaderiya sa Insek.

Apan sa iya na untang adtoon ug puniton ang bakhaw, miusig ang iro dungan ang paghambat kaniya. Agig pagseguro, gilunggob na lang niya ang liog sa iro, sahi sa iyang pagabuhaton sa batan-on pa siya.

Mikisikisi ang iro sa dihang natuok na kini sa tuo niyang kamot. Unya gipaalayon pa gayod niya ang wala niyang kamot. Sa ingon nga kahimtang, angay na untang maglisod ang mananap. Apan misamot hinuon ang kakusog niining molugnot. Misikad ug misikad ang iro… hangtod nga nangagaras ang mga bukton ni Mundo sa hait nga kuko sa mananap nga ingon sa gipanulayan na.

Buot na lang unta niyang lugakan ang iro. Apan naghari ang iyang garbo ug tinguha nga maihaw niya ang iro. Dili siya buot nga ingnon nga naparot sa gahom sa iro. Labi pang dili siya buot mapakyas sa pagpangalap og makaon alang sa iyang gigutom nga banay-bisan sa karne lamang sa iro.

Miwisiwisi ang iro, nagapaila nga namungot kini kaniya. Niining gutlinga ingon sa gibati na ni Mundo ang pagpanghawoy sa iyang mga tudlo sa pagpanguma sa naglimba-limba nga mananap.

Unya sa ngadto-ngadto naligas ang tiil niya sa bato nga miigdal sa bunbunong yuta. Naligdas siya sa yuta, unya nakabuhi ang wala niyang kamot sa liog sa iro. Wala madugay, misunod pagkahiplos ang tuo niyang kamot.

Dihadiha misutoy pagdagan ang iro ngadto sa unahan subay sa tanos nga dalan nga mitadlas sa mga balay sa eskuwater.

 

Wala maglangan og panahon, mibakod gilayon si Mundo sa iyang nahaplaan. Unya iyang gibugtaw ang iro,  hinikalimtan ang pagpamapha sa abog nga mibulit sa iyang kalawasan. Ingon sa binaw ang kakusog sa iyang dagan nga milutos sa nayugotan niyang mananap.

Apan nabalda ang pagdinagan ni Mundo sa dihang misibaw ang kilingkiling sa mga lingganay sa mga trak sa bombero. Mihunong si Mundo makadiyot aron palabyon una ang tulo ka trak sa bombero.

Unya pagkataudtaod mipadayon siya sa pagdinagan ngadto sa unahan. Apan namino na siya sa iro. Nalipat na siya kon diin da ang mananap mosuot.

 

Mihunong siya. Nangusmo sa kalagot. Apan pagkataudtaod misatong na usab siya sa pagdagan. Kinahanglan iyang suhiron ang maong iro. Kinahanglan magbayad gayod ang iro sa gibuhat niini kaniya.

Wala madugay, nahiagi si Mundo sa usa ka tindahan ug tuba. Nangutana dayon siya sa tigulang tindera kon wala ba kini makamatikod sa irong kabangon nga nagdagan.

“Uy, dili pa gayod dugay milabay dinhi. Tingali misuot dinha sa mga kabalayan,” matod pa sa tigulang, nga mibalik lang usab dayon sa pagpanarapo sa garapon nga sudlanan og tuba.

Human kapasalamati ang tindera, mipadayon siya sa pagdagan ngadto sa unahan nga gitudlo sa tigulang. Sa paghisum-ok niya sa bagang kabalayan sa mga timawa sa siyudad, nasawo sa iyang pandungog ang nagkadaiyang suliyaw sa kasilinganan. “Hala, andama ang inyong suob, ang putpot ug bato. Aniay kasahosong nahisum-ok sa atong dapit! Hala, pangandam kamo!” dihay miawhag.

Mihinayhinay si Mundo paglakaw. Iyang gipaminaw ang suliyaw sa mga tawo nga tugob sa kahinangop. “Hala, suoba na, Badong!” nabati niya ang mando sa usa ka tigulang.

Gibati ug kaikag si Mundo sa pagpaduol ngadto sa usa ka balungbalong nga gialirongan sa mga tawo. Miuliot gayod siya, hangtod nga nasil-ipan niya didto sa silong sa payag ang kabangong iro nga iyang gigukod. Nakita ni Mundo nga naglira-lira ang kalimutaw sa iro atubangan sa mga tawo nga buot modakop niini.

“Mahimo bang ako ang mohunos sa kinabuhi ining iroa?” takulahaw misulbong ang tingog ni Mundo.  Unya, mipadayon: “ Aduna koy dakong pagdumot ining mananapa. Tan-awa kining nagkadugo kong bukton. Kinahanglan nga panimaslan ko kining iroa karon dayon!”

“Apan kondisyon,” misagbat ang maskuladohon og lawas, “amoon na ang karne human mo mapanimasli ang iro?”

“Di sab… ambitan ta lang!”tubag ni Mundo.

Gilayon giitsa sa maskuladohon og lawas ang iyang suob ngadto kang Mundo. Apan igo gayod nga nasalo ni Mundo ang suob, mao usay pag-ipsot sa iro ngadto sa unahan. Nakay-ag gilayon sila sa pagnunot sa iro. “Paunha ko ninyo!” misinggit si Mundo ngadto sa mga tawo.

Didto sa usa ka guba nga salin sa pamomba sa miaging gubat motago ang iro. “Pasagdi lang ko ninyo nga mosunod kaniya”,  misinggit na usab si Mundo sa mga tawo.

Mipatuo ang mga tawo kang Mundo. Busa siya na lamang karon ang nanuhid sa kasuokan sa silang sa karaang balay. Wala madugay, natultolan niya ang suok diin nagdugmon ang tulo ka itoy. Didto usab ang irong kabangon miunot-unot sa mga itoy. Misantop sa kaisipan ni Mundo nga anak kadtong mga itoya sa iro nga iyang gibugtaw.

Unya miligdas ang iro. Gisunod usab pag-ungad sa mga itoy ang nangyatyat nga mga tutoy sa ilang inahan. Gutom uyamot ang mga itoy nga nanam-os sa napaok nga mga atngal sa ilang inahan.

“Unsa pay gipaabot mo?” nabati niyang tingog sa iyang likod. Sa paglingi niya, maoy iyang nakita ang maskuladohon og lawa nga  gisunod sa mga kauban niini.

“Sige, lihok na!” dason sa uban.

Mikipat-kipat ang mga mata ni Mundo. Naglibog siya kon unsay iyang buhaton. “Pasayloa ako ninyo nga di ko mabuhat ang gilaraw ko sa maong iro. Naluoy ako sa iyang kahimtang nga way kalainan kanako nga gigutom!” nakapamulong da siya pagkatudtaod.

“Kon mao kana,” misagkaw ang masuladohon og lawas, “ako ang mopatay sa iro. Total tingbitay man gayod sa iro karong panahona, nga nagnihit ang makaon!”

“Babagan ko kamo kon buhaton ninyo ang laraw sa pag-ihaw sa maong iro,” nangisog si Mundo.

“Kon kagutom na gani ang magsugo, wa koy pagailhong mangtas nga moali sa akong dalan,” mibalos sa pagpaminti ang bagis.

“Andam akong magpakasakit alang ug tungod niining iroa,” tubag ni Mundo, nga nangandam sa iyang gigunitang suob.

“Atraka!” mando sa maskuladohong marama.

Midasmag ang mga tawo, unya mao na lamang ing ulahi niyang namatikdan ang nagkalainlaing kumo nga miulan sa iyang kalawasan… hangtod nawad-an siya sa panimuot.

Sa pagpamalik na sa iyang panimuot, maoy naaninaw ni Mundo nga namanhod, namaol ug nanghapdos ang iyang kalawasan sa bun-og ug pangos tapos sa pagdabu-dabo sa mga tawo. Unya gikipat-kipat ni Mundo ang iyang mga mata aron pagtino sa iyang gidangatan, ug ingon man sa iyang nahimutangan. Human motin-aw-tin-aw ang iyang panan-aw, naaninaw niya nga nagluko diay siya sa gilubloban sa mga itoy kaganina.

Gibatig kabalaka ug dakong puangod si Mundo ngadto sa irong kabangon ug sa mga itoy niini sa dihang   nasuta  niya nga  wala na sila sa ilang lublobanan. Piho nga gikasahos  na sa mga gutom ang maong iro, naminti si Mundo sa hilom.

Unya nakabig ang iyang pagtagad sa  piliik sa mga itoy sa unahan. Napiho niya nga mga anak kadto sa irong kabangon. Mitindog si Mundo aron pagduol sa mga itoy nga nagpadayon sa pag-agulo.

Maoy natukmaan ni Mundo ang tulo ka itoy nga nagpunay pagsimhot-simhot sa ulo sa ilang inahan--ang irong kabangon--nga gilunggoan sa mga tawo.

Nanglingo-lingo si Mundo sa kaluoy sa iro. Kon dili pa tungod niya, dili pa unta mapagan ang irong kabangon. Unya mipadayugdog siya sa ubos.

Nangulisiw ang mga itoy sa iyang pagtalikod, daw nangayaw sa iyang pagpalayo. Milingi siya. Maoy nasangab sa iyang mga mata ang maluluy-ong dagway sa mga ilong itoy.

Tinukmod sa mapuangorong diwa, mibalik si Mundo. Iyang gisapwang ang tulo ka itoy. Unya mipadayon sa unahan.

Bisan kilumkilom na ang Adlaw niadtong tungora, nalantaw gihapon ni Mundo ang anago sa mga tawo nga naghasi sa pagbahinay sa karne sa irong kabangon.

Unya takulahaw lang misubol sa hunahuna ni Mundo ang dakoang kahadlok. Nalisang siya karon sa panon sa mga gutom. Nabalaka na usab siya nga tingali isunod pagsakmit ang tulo ka itoy sa iyang mga bukton.

Sahi sa gitugkan sa kaliboan ka mga balhibo sa kalisang, tulin si Mundo nga mipalayo gikan niadtong sulad sa mga tawong gutom sa mga gutom!       

                                                        

 

 

 

 

 

 

DILI ALANG KANG DAVID ANG BABOY-IHALAS

 GIKAN sa tamboanan sa gamayng balay-kawayan sa bungtod, miguho si David.  Gisud-og niya ang nangadalag nga dahon sa mais gumikan sa hataas nga hulaw.  Gibati niya ang tumang kahinugon sa iyang mga tanom.

Yanong mag-uuma si David.  Nakapanunod sa usa ka ektaryang luna nga kabilin sa iyang mga ginikanang patay na.

Kap-atan pa lamang ang panuigon ni David.  Apan maorag kapin na siya sa kalim-an.  Dili lang kay yagpison, napagtong pa gayod ang panit ni David nga kanunayng naduas sa Adlaw. Gawas pa niana, may namut-ak-put-ak pa gayod nga puting buhok sa iyang ulo. Kinsa ba goy dili matigulang pagdali sa kahimtang ni David nga nagbuhi og 0.0masakitong asawa ug tulo ka gagmay pang mga anak?

Nanghupaw si David. Nangagho. Unsay angay niyang buhaton ning suliran nila sa kanihit sa pagkaon?  Nahurot na ang tanang luyat nga bunga sa pipila nila ka punoang saging.  Ang mga gabi sa kadaplinan sa maisan nawad-an na usab sa unod.  Natuba na man gani ang pipila usab ka biga sa ilang silinganan.

“Hoy, David,” singgaak ni Pelang, iyang asawa nga diha sa iyang likoran, “unsa  bay tigtungok mo diha?  Tingpaniudto na baya.  Pangitag unsay lung-agon ta!”            

“Nay, gutom na ko,” mitumaw ang tingog gikan sa ilang kinamanghorang anak, si Bebong, nga nagpanuigon og upat ka tuig.  Giubayan siya sa iyang niwangong inahan nga nagyaka sa gisiong banig sa hawanan sa balay nila nga kawayan.

“Sige, am-ami lang nang hilakon.  Adto una ko sa uma aron ibton ang kataposang punoan sa bala          nghoy,” ni David pa, dayong paingon sa kayda ug mikanaog.  Diriyot matangkas ang mga baat nga uway sa upat ka ang-ang nga hagdan sa ilang naharag nga balay.

Human sa napasar nga paniudto, nagtungok na usab si David sa bentana.  Gipanglimbasogan niya ang pagpangalap og kasulbaran sa kagutom nga naglimin kanila.   Wala na gayod silay sarang nga mahikap.  Wala na man gani silay sud-an-sud-an mga pipila na karon ka semana.  Maayo gani kay duna pa silay diyotay nga asin.  Dili siya makaadto sa hunasan, kay layo kaayo kanila ang baybayon.

Unya milakdop sa hunahuna ni David si Atong, ang iyang  higalang Bagobo sa balangay sa Baracatan.  Maayong laki sa pangayam si Atong.  Nganong dili siya mosulay pagpangayam og baboy-ihalas o usa uban sa iyang higala?

            Mipaingon dayon siya ngadto sa kosina.  Iyang gikuha ang sinakoban niyang sundang og gibaid kini didto sa batalan.  Pagkahuman niyag baid, nananghid si David sa iyang asawa nga naglubog na usab sa hawanan uban sa hilakon nilang kamanghoran.

“Lang, mosaka ko sa ibabaw.  Akong adtoon si Atong.  Mouban ko kaniyag pangayam.  Mga duha tingali ko ka adlaw sa Baracatan.  Pag-uli nilang Neneng ug Pitoy gikan sa tubod, ipalukat ang pipila ka punoang gabi sa umahan.”

“Yuna pa, David… unsa ‘tong giingon mo nga mangayam ka? May kasinatian ka ba sa pagpangayam?” sukna ni Pelang.

“Pelang… sulayan ko lang.  Nagalaom ako nga tabangan ni Atong.  Sa iyang kahanas sa pangayam, nagtuo ako nga di kami mapakyas.  Na, moadto na ako,” nanamilit si David.

NAGKADUSINGOT si David sa pagbinaklay sa tungasong dalan gikan sa Atan-awe padulong sa Baracatan nga mga napulo ka kilometro ang gilay-on.  Pagpasalipod gayod sa Adlaw sa mga bungtod sa Baracatan, nahidungka si David sa balay sa iyang higalang Bagobo.

“Abay Atong!  Maayong hapon diha!” timbaya ni David sa higala niyang Bagobo diha sa may punoan sa nangka kilid sa balay niini.

“Kinsa ba kaw?” sukit sa natibo nga nakalitan.

“Si David sa Atan-awe. Nalimot ka na nako, ‘Tong?”

“Ay, ikaw diay, Sano!  Kilumkilom na man god og wa ko dayon makaklaro nimo.  Dayon sa sulod, Sano.”

Milingkod si David sa lantay-lantay nga pinikas nga bulos sa kawayan simpig sa pultahan sa gamayng puluy-anan ni Atong.  Miapas usab pagtupad si Atong nga manghod ni David og diyotay.

Nangukit gilayon si Atong kon nganong nahibutho si David sa Baracatan.

Gisaysay niya ang hinungdan.

“Wa na gayoy matila namo sa ubos, ‘Tong, gumikan sa maldisyon sa panahon,” ni David pa nga wala mohunong sa pagpamaypay sa kalo niyang buli.

“Kami hinuon dinhi, Sano, wa mi maglisod kon kape ang pagahisgotan.  Kon panud-an usab, medyo di upod problema.  Makasapang o makabitik lag usa o baboy-ihalas, libre na ang kasahos o adobo nga ipares sa kamote o balanghoy,” matod ni Atong.

“Mao lagi, ‘Tong, mianhi ko aron mouban na lang kanimo sa pagpangayam.  Puwerte na gyong lisora sa panud-an sa ubos, uy.”

“Ambot kaha kon maayo ba isum-ok ugma sa lasang.  Hibawo ka, Sano, bag-o lang akong mitungas sa ibabaw.  Unya gisundan pa gayod kadto og pipila nako ka mga katribung mangangayam.  Ubay-ubay gayod ang napagan sa mga usa ug baboy-ihalas.”

“Siyaro na mag wa nay nahibiling ayamnon dinha sa itaas,” nagkanayon si David.  “Bisag kataposan na lang nga baboy-ihalas, panlimbasogan ko sa pag-alayon kanimo.”

“Magsabot ta human sa pagpanihapon , Sano.  Tana sa sulod,” agda ni Atong.

Si Atong maoy nag-una ug misunod si David.  Sa gamayng sala sila nanglingkod sa bangkito.

“Binday, ang lamparahan diri,” sangpit ni Atong sa iyang asawa nga nagtayhop  sa linung-ag didto sa kosina nga sikbit  lang sa hawanan.

“Kadiyot lang,” sa asawa pa nga wala gani molingi kay nagkamulo paghinuyop sa sugnod sa linung-ag.

“Hangtod karon, ‘Tong, wa pa gyod moy grasya sa inyong kaminyoon?”

“Wa pa gyod, Sano.”

Unya miduol si Binday sa duruha dala ang lamparahan.

“Day, si David, o,” paila ni Atong kang David.

“Aw, oo, kaila baya ko niining David.  Apan di lang mi suod.  Sige, pag-estorya lang mo kay dalion ko paghikay ang atong panihapon,” ug mibalik si Binday sa kosina.

PAGBAYANG na sa linuto ni Binday, maorag nagpanilap si David sa kahumot sa lumadnong humay ug sa adobo nga baboy-ihalas.

Sa mubo ug karaang minaomaong talad ibayang ni Binday ang ilang pagkaon.

“Pagkalami gyod sa karne sa baboy-ihalas, Tong, no?  Labi pa segurong lamian ang karne niini kon ikaw mismo ang nakadakop sa idlas nga hayop sa lasang,” ni David pa nga didto motutok kang Atong.

“Gusto ka  gayod nga mangayam ta, Sano?  Ugma sayo, manuingas kita sa lasang aron masulayan mo ang paggukod og pagdakop sa maidlas nga hayop,” ugdang nga namulong si Atong.

HUMAN sila makahigop sa mainit nga kape pagka kaadlawon, nangandam sila si Atong ug David sa pagsum-ok sa lasang.   Gawas sa ilang balon, giandam usab ni Atong ang mga hinagiban sa pangayam.

“Gawas  sa imong sundang, Sano, ania pay usa ka sapang nga bagakay.  Magamit kini batok sa usa o baboy-ihalas nga mokuros sa atong agianan,” ni Atong pa sa dayon na nilang gawas sa balay.

Unya misugod sila pagsum-ok sa agianan padulong sa naglugitom nga lasang ibabaw sa pinuy-anan nila ni Atong.

MILAROK na lang ang Adlaw, apan wala gayoy mipatim-aw nga baboy-ihalas.

“Daan pa gyod ko, Sano, nga maorag nasandaw karon ang lasang.  Tungod tingali sa pagdagsang sa mga mangangayam nga naapektohan sa kagutom tungod sa hulaw,” ni Atong pa nga mihunong paglakaw ug misandig sa punoan sa lawaan.

“Sa gisulti ko na gahapon, ‘Tong, bisan unsa kasandaw kining lasanga, nagtuo ako nga duna pay kataposang baboy-ihalas nga sarang iganti niining atong pangayam,” tubag ni David nga wala kawad-i sa paglaom.

“Basin pa.”

Unya…

“Naghapdos na man ang akong tiyan, Tong?”

“Mangaon ta.”

Ug nangaon sila sa bahawng humot nga hamay ug tulo ka hiwa sa adobong baboy-ihalas nga salin pa sa kuha ni Atong niadtong miaging semana.

HUMAN sa dinaliang pagkaon sa ilang balon, miagda si Atong sa pagpanlakaw aron mosuhid sa unahan. Apan nalukop na lang ni Atong og sil-ip ang mga dapit sa lasang nga posibleng tagoan sa usa o baboy-ihalas, wala gyod silay nakita.

Apan sa hapit na unta sila moangka, dinhay ilang nabati nga linagubo sa unahan. Nagtinan-away sila si Atong ug David. Unya mipahiyom si Atong. Mibatig kahinam si David nga nagtan-aw sa iyang higala nga karon giursahan sa kadasig.

“Andama ang bagakay mo, Sano!”

Gihugtan paggunit ni David ang tinalinasng bagakay.

“Sugaton ta, Sano. Sunod kanako.”

Pagkataudtaod, kalit naniga ang ilang mga mata gumikan sa talagsaon nilang nakita sa kimba sa ubos.  Usa ka dakong baboy-ihalas gilikosan sa dako usab nga  baksan.

Ang tang-ang baboy-ihalsa moagumod karon ug unya samtang hugot nga milikos kaniya ang dapit sa ikog sa bitin. Gawas nga may lima ka dupa ang gitas-on sa baksan, ang lawas niini maorag paa sa kasarangang binatilyo.

“Mao kana ang gipangandoy mong baboy-ihalas, Sano. Apan iya na kana sa baksan.”

“Agawon ta, ‘Tong.”

Milingolingo si Atong.

“Supak kana sa regla sa pangayam, Sano. Kon unsay iya sa bitin, iya sa bitin”.

“Di ba mas gikinahanglan kanang baboy-ihalas sa tawo kay sa baksan?” nangatarongan si David. Kaluksoon na siya ngadto sa ubos nga may lima ka dupa ang giladmon.

“Di ta dayon makaingon niana, Sano. Kinsay nasayod nga labi pang gigutom ang halas kay kanato?” sumbalik ni Atong nga nagkiwi ang dagway sa pagsinud-ong sa panlimbasog sa baboy-ihalas nga makalingkawas sa naglikos nga baksan.

Apan sa hilom, lain na ang gihunahuna ni David: kinahanglan molampos ako. Kinahanglan modaog ako karon niining una kong pangayam. Dili ako molugsong sa amo nga walay dala.

Sa wala damha ni Atong, mipatighulog si David ngadto sa ubos, binansiwag ang bagakay punting sa naglimiklimik nga baksan ug baboy-ihalas.

“Ayaw, Sano David!” badlong ni Atong.

Apan ingon og wala na makadungog si David sa sangpit ni Atong. Mipadayon siya pagdasdas sa nagkombateng mga lasangnong hayop.

“Mga kalag as lasang… Diyos ko… di unta mapagan si David sa dakoan niyang pangahas,” nangaliya na lang si Atong.

Unya nakita niya nga milusak si David sa iyang bagakay ngadto sa nagkombateng duha ka hayop. Apan miuntol ang sapang sa dihang nadumbol kini sa lawas sa bitin.

 

Mikitbi ang atay ni Atong. Midiyong ang iyang mga mata sa kakulba. Miusab pagduslak si David. Apan didto hinuon moigo sa kagongkong sa baboy-ihalas. Mitig-ik ang naglisod nga hayop sa likos sa kaawayng halas.

“Balik na lang ngari, Sano David!” tawag ni Atong nga nalisang nga basin unya og manuyo na hinuon ang tibuok lasang sa pagpanamastamas ni David sa panginabuhi sa bitin. “Mga anito sa lasang, pasayloon unta ninyo si David!” nangaliyupo na usab si Atong.

Wala gihapon maminaw si David kang Atong. Giduslak na usab niya ang lawas sa bitin. Ingon og nakaykay ang pipila ka himbis sa halas apan wala makadulot ang sapang nga bagakay.

Sa sundan na unta kadto ni David og lain pang pagsapang, kalit milabyog kaniya ang ulo sa halas. Misiwsiw gilayon ang dugo sa dapit sa walang braso ni David nga natuhakan sa baksan.

“Atras na, Sano David! Singgit ni Atong.

Apan wala kadto panumbalinga ni David. Hinurot ang kataposan niyang kusog, gihandos na usab niya ang iyang bangkaw nga bagakay ngadto sa tiyan sa baksan. Maayo na gayod ang pagkaigo sa halas. Mitaop pag-ayo ang bangkaw sa tungatunga niini. Kaha gisakitan, ang baksan miinanay paglingkawas. Sa kalagot ni David, gipasundan niyag tigbas ang ikog sa bitin nga mikaratil na sa itaas nga bahin sa pangpang.

Bisan gibati na ni David ang pagpanghawoy sa iyang kaugatan ug pagpanubod sa mabugnaw niyang singot, nagpahiyom siya nga nagtan-aw sa gikutasang baboy-ihalas nga gitalikdan na sa baksan.

“Akoa na kini karon,” naghinamhinam ang galamhan ni David.

Sa duslakon na unta ni David ang baboy-ihalas sa iyang sundang, kalit lang kining naulian ug midasmag kaniya. Sa kakusog sa dasmag sa tang-an, nahayang si David. Una siya makabangon, giungad-ungad ang iyang lubot sa hayop. Nakasinggit si David sa panabang sa kasakit nga iyang nahiagoman. Apan bisan pa sa ingon, wala siya kawad-i sa paglaom nga sa kataposan maangkon gayod niya ang baboy-ihalas. Nanglimbasog siya nga makabangon.

“Pagbantay, Sano!” singgit ni Atong nga karon pa nakasugod pagkanaog sa pangpang.

Nakabangon si David. Mihunong na ang baboy-ihalas sa pagdasdas. Milusbog kini sa iyang atubangan. Sahi kang David human mabuntog niya ang bakasan, ang baboy-ihalas usab gipamalikan sa kusog nga tabla lang sa deliryo sa dihang gibuhian kini sa bitin. Sa pagkamatikod ni David sa ingon, gihansakan niya ang hayop sa tuong dalunggan. Nalup-og ang baboy-ihalas.

“Midaog ako!” nakasinggit si David. Apan ang iyang tingog igo lang usab gilamoy sa kamingaw sa lasang. Human sa maong pagpamulong, gitikuboan ni David ang iyang inagaw nga ganti sa unang pangayam. Apan human niadto, wala na si David motuyhakaw.

Paghitugsad ni Atong sa ubos, mao na lay iyang nakita nga ang nobatong mangangayam ug ang mangtas nga baboy-ihalas nagluon sa kamatayon. Nagtuo si Atong nga ang laa sa tuhak sa halas sa walang braso ni David maoy hinungdan sa iyang pagpanglagom ug inanay nga pagtaliwan sa iyang umoy ug gininhawa.

Mitikluhod si Atong ug mihapuhap sa abaga sa iyang higala.“Bayani ka, David, sa imong tinguha ug baroganan. Apan, makaluluoy ka, David…”

Unya gisakwat ni Atong ang patayng lawas sa iyang higala. Wala madugay, iya kining gipanglimbasogan pagbala aron dalhon sa ubos.

 

 

 

 

 

ANG JIHAD NI HADJI ARIBANI

 MIPING-IT ang nawong sa bangason apan ambongang lalaki nga taudtaod nang gipahigda sa lantay simpig sa bentana sa kasarangang balay nga  nag-inusara sa banghilig sa lasang sa kasadpang bahin sa Mindanaw sa susama niyang hamtong apan matahom usab nga tagbalay.

Sa hilom gibayaw sa himaya ang maanyag nga tagbalay.

“Salamat sa mga anito ning ulay nga lasang sa among mga katigulangan nga aniay hulog gikan sa langit aron mohulip sa kahaw-ang sa lawasnon kong panginahanglan nga dili na mahatag ni Lawin,” ni Dalina pa kansang malulot nga mga mata daw nagpanilap sa kaambongan sa samarong dumuduong nga daw wala pa gihapon maulii sa hustong kahiamgo sa nahitabo kaniya.

Unya miliraw ang lapoy nga mga mata sa lalaki kansang agtang nagkadugo pa sahi sa ubang bahin sa iyang kalawasan.  “Hain ba ako karon?” sukna niya sa  nag-umbaw nga mapahiyomong tagbalay.

“Ania ka sa kalibotan sa mga tribung Tiruray… ania ka sa akong timawa apan hamiling panimalay,” tubag ni Dalina kansang tuong kamot may gigunitan pang  basa nga “Good Morning” nga tualya.

“Ako diay si Hadji Aribani,” mipaila ang lalaki nga gipugos pagpasanag ang panagway.

            “Dalina.”

Sa wala damha, naanod si Hadji Aribani sa bul-og sa iyang panumdoman bahin sa nahitabo kaniya mga pipila na ka taknang milabay.  Gidahik niya ang iyang kaugalingon ubos sa landong sa nagpatunod nga Adlaw ilawom sa kalasangan human mabanhigi ang trak sa Maguindanaw Logging Company nga giangkasan sa napulog duha ka mga rebeldeng Moros ug pipila niya ka mga kabanay sa mga kostable kaganinang udtong tutok sa pagutlan sa Bukid Abu ug lamakan sa Ligo-Wasan.  Pauli na unta kadto sila si Hadji Aribani sa ilang puluy-anan sa tiilan sa Bukid Abu gikan sa kanait nga balangay sa Datalputak diin may gilubong nga napagang kabanay nga rebelde sa dihang nahitabo ang pagbanhig sa mga sundalo sa kagamhanan.  Wala na si Hadji Aribani masayod kon unsay nahitabo sa ubang lulan sa maong logging truck.

“Higop una ining lanot aron mainitan ang imong tiyan,” ni Dalina pa nga milingkod sa kilid sa gihigdaan sa relihiyosong Muslim nga naghayang pa gihapon sa lantay hangtod niining sayong kagabhion.

Gilingolingo ang ulo ni Hadji Aribani. “Daw nahibalik ako sa paghitagpilaw…. Aw, salamat diay sa imong pag-atiman.”

Misukli lang si Dalina og bato-balanihong pahiyom.  Unya, nagkanayon: “Kalipay ko ang pag-atiman kanimo, Datu, tapos ikaw mahidangat sa akong tugkaran nga samaron.”

Bisan wala siya pakisayri sa maabiabihong tagbalay, miboluntaryo si Hadji Aribani sa pag-asoy sa nahitabo kaniya.

             Mubong kahilom.

“Ikaw lang usa dinhi?”

 “Kaganina lang sayong kaadlawon milugsong sa Kutawato ang duha ko ka pag-umangkong babaye aron mangandam sa pagbukas sa klase sa hayskol sa Notre Dame sa sunod semana.”

“Gawas kanila, wa na kay laing kauban sa balay?” Dugang pakisayod ni Hadji Aribani.

“Pipila lang ka mga silingan sa luyo sa bungtod ug sa kinaubsan sa suba.”

“Ang bana mo diay?”

“Gihulbot sa mga kostable kay gikatahapang Komunista.  Gisakmit siya sa mga sundalo ni Marcos mga siyam na ka bulan ug hangtod karon wa pa siya mahibalik kanako.  Tingali gipatay na siya…” Daw katuboron ang mga luha ni Dalina.

“Ubang kabanay?”

“Nangapuo na sila sa kolera gawas sa duha ko ka pag-umangkon,” dugang asoy sa kasakit sa tagbalay.

“Ang sama kanimo, Dalina, patunhayon sa kinabuhi ni Allah ug sa imong gisimbang bathala,” ugdang pamulong ni Hadji Aribani nga nagpakita sa iyang pagka lunsay nga perigrino sa Mecca ug tigsangyaw sa Islam pinasubay sa mga pagtulun-an sa Koran.

Gituslo na usab ni Dalina ang gamayng tualya sa nagkabugnaw nga ininit tubig nga gipahumtan ug halib-on. 

Pagkahuman ug kupos ibabaw sa palangganita, gidapuwasan ni Dalina ang nagkamalang dugo sa pangos sa agtang sa iyang giluwas nga datu ug hadji.

“Maayo gani kay pangos-pangos lang gihapon ang nahiagoman mo, Datu, sa imong kilid ug bitiis,” matod ni Dalina nga nagpadayon sa iyang pagtrapo sa lama sa dugo sa agtang ni Hadji Aribani.

“Naluoy tingali si Allah mao nga wala ko magrabehi,.”

“Uy, ang imong lanot, Datu,” gidul-it ni Dalina ang panaksan nga nahimabaw sa linugawng tapol, “maorag bugnaw na.”

Mibakod si Hadji Aribani ug dayon gisapwang ang panaksan aron sutsoton ang lanot.

Mitalikod si Dalina ug mipadulong sa kosina.  “Magkuha lang kog tubig, Datu”.

Pagkahuman og painit ni Hadji Aribani sa lanot, mao usay paghibalik ni Dalina nga nagdalag tubig imnonon sulod sa pitser nga plastik.  “Manglimugmog ka unyang taudtaod niini, Datu”, ni Dalina pa nga mihana na usab ug trapo sa kiliran sa dumuduong.

Sa gawas, nagbansiwag ang takdol nga Bulan.

“Katahom sa Bulan, di ba, Datu?”  Ni Dalina pa nga gipalusot ang iyang mga mata sa binuksang bentana sa iyang yanong balay.

“Bitaw…” sanong ni Hadji Aribani nga mipayangod usab sa iyang panan-aw gikan sa iyang nahimutangan sa lantay simpig sa tamboanan.

“Di ka pa matulog, Hadji?” magulang sa hagawhaw nga sukit ni Dalina nga gipatabanan sa mahidlawong pasiklap sa bus-ok apan Arabohanong lawas ni Hadji Aribani.  “Kon gusto mo na, adto lang sa akong sibay.”

Wala makabungat og pulong si Hadji Aribani. Daw nasud-ipan sa nagpangamay nga kaanyag sa nag-inusarang tagbalay.  “O, Allah ko… tabangi ako nga molampos niining kinadak-ang pakigbisog sa akong kinabuhi.”

Sa pagkatunaw sa mga gutling, nabatyagan usab ni Hadji Aribani nga misamot pag-agos ang mabugnaw niyang singot bisan pa sa nagtubo nga tun-og sa kagabhion.  Ug sa dihang halos dili na niya masagubang ang  bul-og sa pagtental sa nagaduas nga mabigot nga lawas ni Dalina, mihangad siya sa bubongan sa balayng kawayan ug kugon buwahan molusot ang  iyang panan-aw ngadto sa kapunawpunawan aron mangaliya sa iyang Bathala: “O, sinimba kong Allah, luwasa ako niining bung-aw sa pagpakasala!”

Midutdot si Dalina.

Apan nanguma sa pagpugong si Hadji Aribani.  Gikan sa giubay nga lumadnong bag, iyang gilanit ang Koran.  Bisan dili niya mabasa kaayo ang mga titik pinaagi sa lusparong kahayag sa takdol ug lamparilya, igo na nga kadto iyang magunitan isip panagang sa nagadus-og nga tentasyon.

Unya takulahaw lang giisa ni Dalina ang iyang tuong kamot ug gidugtong sa nagbitay nga walang kamot ni Hadji Aribani sa kilid sa lantay.

            Nanglingin og tinuod ang mga mata sa relihiyosong dumuduong gikan sa ka-Islaman.  Daw nasud-ipan gihapon si Hadji Aribani sa gihimo ni Dalina kaniya.  Apan hilabihan na karon ang pagpanagang niya batok sa kainit nga hapit na mosunog sa iyang katibuk-an.  

Sa pagkaalinggat nga diha pa diay sa tuo niyang kamot ang Koran, gihugtan kini pagkupot ni Hadji Aribani.

Apan kon unsa kahugot ang iyang paggunit sa Koran, mao usab kahugot ang kapot sa tuong kamot ni Dalina sa wala nga palad sa datu uban sa paghagawhaw: “Tala na, Hadji kay halawom na ang kagabhion.”

Unya mao na lamay misunod   pagguba sa kahilom sa kagabhion ang pagkahulog sa Koran gikan sa tuong kamot ni Hadji Aribani ngadto sa lipak nga salog.

Ang hinagsa sa Koran ingon sa maaninaw sa pandungog ni Hadji Aribani nga hinugan-ob sulod sa higanteng alampoanan sa mga sumusunod sa relihiyong Islam.  Makasipol ug makabungog sa iyang katibuk-an lusot sa duha niya ka dalunggan.  Gisundan kadto sa paggusod sa lain na usab nga bul-og sa mabugnawng singot gikan sa nagkalainlaing sapa-sapa sa iyang kaugatan nga nakapaumog sa hinay-hinay sa iyang dughan ug sa ubang bahin sa iyang kalawasan.

Nakita tingali sa uhaw nga tagbalay nga hapit na molugak ang tumong sa iyang kasablok sa paghilawas, midasdas si Dalina nga karon mibag-id na gayod ang tuong bus-ok niyang paa sa naghangos nga gitental.

            Sa ingon nga kahimtang maorag mahiunlod na ang Hadji sa sulad nga gimugna sa higayon.  Sanglit tataw pa ang ang mga larawan sa iyang kapikas, si Sayda ug ang tulo nila ka mga anak nga sila si Zorayda, 6; Anisara, 4; ug Abubakar, 2 ug labaw sa tanan, ang halandomon niyang pagsalmot sa perigrino sa Mecca niadtong miaging tuig 1969, daw may malig-on pang tagkos nga naghawid kaniya sa katarong.

            Giub-an na gayod si Hadji Aribani ni Dalina nga ingon og nagbukalbukal ang dughan sa dakoan nga kahinam sa dula sa gugma nga taudtaod nang nahikaw kaniya gumikan sa hinanali nga pagkahanaw sa iyang bana tapos sa hamubong panagluon sa kaminyoon.

Nabatyagan ni Hadji Aribani nga daw makapaso ang dinagaang sa kalawasan ni Dalina, ilabi na ang bahin sa dughan nga gikaluhaan sa duha ka maisogong mga muto.

“Hadji, unsa pa may gihulat nimo? Hulaton pa ba nimo nga mapawong una ang takdol nga Bulan?” mahangoson ang pangukit ni Dalina nga karon  nagpauraray na gayod sa balhiboong dughan sa iyang bisita.

Kapungilon na gayod si Hadji Aribani sa pungango sa pagpugong sa kaugalingon, ilabi na sa atubangan sa pagtental sa linalang nga dili iyang hinigugma o asawa.

“O, tinamod kong Allah, tabangi ako nga di gayod mahidalinhog sa walog sa kasal-anan.”   Nangaliya na usab ang datu.

“Hadji,” hagawhaw na usab ni Dalina, “nagkatugnaw na ang kagabhion.  Tabangi ako nga dili maugdaw ang nagdilaab nga daob sa kahidlaw.  Nasabtan mo unta ako, Hadji.”

Nanghupaw si Hadji Aribani.  Giabot sa kalibog kon unsa ba gayoy iyang buhaton atubangan sa impiyerno nga nagdilaab na sa iyang atubangan.

Nanghalok na gayod si Dalina kang Hadji Aribani. Una sa tuong punoan sa dalunggan niini.  Unya sa taliwtiw nga ilong sa daw Adonis nga dumuduong hangtod nga miambak ang uhaw niyang mga ngabil sa mga ngabil sa gikaibgang bisita.

Maorag nabatyagan sa hadji nga nangagiw na ang tanang kahapdos sa iyang mga pangos ug ingon man ang pamaol sa iyang kalawasan sa pagtaob sa mainitong pagbati.                  

Apan diha pay iyang gahom sa pagpugong sa kaugalingon.  Nakahunahuna pa siya sa pagpunit sa nahulog nga Koran sa tungod sa lantay nga iyang gihigdaan.  Alang kaniya makatabang kini sa iyang pagpatigbabaw sa kinadak-ang pagpakigbisog sulod sa kap-atag upat ka tuig sa kinabuhi.  Wala madugay, mibangon ang dumuduong nga nakapaangka usab sa tagbalay nga taudtaod nang nagpauraray sa dughan sa lalaking buot niyang buntogon sa hinanaling pagdimdim sa kopa sa himaya.

Pinaagi sa dan-ag sa nagkaluspad nga kahayag sa takdol ug lamparilya nga nagbitay sa taliwalang bahin sa balay, gibukhad ni Hadji Aribani ang Koran ug gipanlimbasogang basahon ang kapitulo diin atua ang bahin sa jihad kun talagsaon o bayanihong pakigbisog sa usa ka sumusunod ni Allah.  Mibasa ug mibasa si Hadji Aribani, hangtod nahikatulog siya sa lantay sa hilabihang paghinanok hinikalimtan nga dinhay binuhat nga mapangaliyupoong naghulat nga dunggon ang tiyabaw sa kahidlaw sulod sa iyang galamhan.

PAGHIGMATA ni Hadji Aribani nianang sayong kabuntagon pagkasunod adlaw, mao na lay iyang naaninaw nga giandaman siya sa maanyag nga biyuda sa pamahaw nga tapol nga bugas humay, inun-unang kasili ug inato nga kape nga nag-asaw-asaw pa sa kainit. Gikalipay kaayo ni Hadji Aribani ang maong inandam nga pamahaw.

Pagkahuman sa iyang pamahaw, nangandam gilayon siya sa pagpanamilit sa tagbalay. Apan wala si Dalina.  Taudtaod niyang gisuhid ang balo sa kalikopan sa gamayng balay niini.

Sanglit wala man niya makita si Dalina hangtod sa nataran, mipadayugdog si Hadji Aribani ngadto sa ubos nga gibad-ayan sa suba gikan sa Bukid Abu paingon sa habagatan nga mopadulhog ngadto sa layong baybayon.

Ngilit sa natandangan sa buntagong silaw sa Adlaw nga nagkukab nga punoan sa pangpang sa asul-berde nga suba, nakita ni Hadji Aribani nga naligo si Dalina nga sa matag karon ug unya mabiaw ang hubo niining dughan.

Bisan nag-atubang gihapon siya sa nagpadayon nga pagting-ab sa bung-aw sa kasal-anan batok sa kaputli sa dili niya asawa, gisungsong ni Hadji Aribani ang nagpabiling hagit aron lang makapasalamat sa gipakitang kaayo sa tagbalay nga nahimo usab niyang manluluwas sa iyang lumalabay nga suliran gahapon isip samarong salin sa pamanhig sa tinugyanan sa balaod sa kagamhanan.

Mihuswa si Dalina sa tubig sa suba apan gilayon gitapin-an sa duha niya ka palad ang mahagitong bungtod sa iyang dughan.  Apan nataligam-an niya pagsalipod ang matentalong anago sa mga kabahin sa lawas gikan sa pusod paubos nga karon gitapya-tapyahan sa natugaw nga palibot sa gikaligoang bahin sa suba.

“Maayong buntag, Hadji,” timbaya sa biyuda sa mahawot gihapong panuno.

“Daghang salamat, Dalina,” daw natuk-an si Hadji Aribani.  Unya mipadayon siya talilwala sa maingog nga kahimtang.  “Moadto na ako… kay tingali nabalaka na ang akong banay ug ginsakopan sa tribu.”

“Abi ko bag dinhi ka pa magpaalim sa imong mga pangos ug bun-og,” mawilihong pulong ni Dalina nga miinanay pagtislo ang iyang lawas sa suba nga kutob sa iyang liog ang kinuyakuya niini.

“Puyde na tingali akong mobaklay padulong sa among dapit, Dalina.  Balikon ko, daghan gayong salamat sa imong pag-atiman kanako.  Di ko kadto hikalimtan bisan kanus-a.”

Mituyhakaw na usab si Dalina sa iyang nahimutangan aron isahon ang tuong kamot sa iyang panghinaot sa maayong paglakaw ni Hadji Aribani.  “Hangtod sa sunod natong panagkita, Hadji,” sa biyuda pa nga inanay nga miduko dalang pugong sa nanambong mga luha sa kamingaw sa mga kilid sa iyang duruha ka mga matang malulot.

Milingiw gilayon si Hadji Aribani sa pagpaduas na usab ni Dalina sa iyang mabigot nga lawas nga nahimong lumoy ug manggahon nga natandangan sa bag-ong sidlak nga Adlaw lagbas sa lunhawng kadahonan sa nagkalainlaing kakahoyan, kabagonan ug mga tanom nga ihalas sa kalikopan sa suba.  Unya, hilabihan kadagko ang iyang mga lakang nga misubay sa dalandalan nga iyang giagian gahapon.  Sa paghimungtod niya sa tungason nga modugtong sa bagang lasang padulong sa ilang dapit sa luyong bungtod sa Bukid Abu, nakaginhawa og halawom si Hadji Aribani.  Apan sa makausa pa iyang gilingi ang biyuda nga karon naghinayhinay na paghuswa sa suba  aron mosaka sa iyang mamingawng puluy-anan.

“Daghang salamat, Allah, sa imong panabang sa akong malamposong pakigbisog batok sa akong kaugalingon,” matod pa ni Hadji Aribani nga mihangad sa kalangitan lusot sa nagkiaykiay nga mga sanga sa kakahoyan sa lasang.

Sa dihang mobikang na unta siya sa dayong pagpauli sa ila, nadungog niya ang singgit sa iyang likoran: “Balik na lang ngari, Hadji Aribani!”

Apan daw bungol nga maya, wala na maminaw si Hadji Aribani sa agni nga iyang nabati.  Hinunoa, hapit na lang siya modagan aron moikyas   pagdali sa paraisong suladnon nga gimugna sa usa ka uhaw nga bag-ong Eba sa lawas ni Dalina.

 

;

ANG SAKIT NI MYSTICA BRILLANTE

 NIINING gabhiona, misuol na usab ang sakit ni Mrs. Mystica Brillante. Walay bulong sa tambalan ni sa mga botika nga makapuypoy sa talagsaong sakit niining seksihong mestisilyang matrona.

Angkan nag tulo si Mrs. Mystica Brillante, apan ang iyang halangdong katahoman namutikas pa sahi sa tinuod nga diyamante sa pangedarong 44.  Kanang mopaso siya sa bisan unsang higayon, ma-balay o piging sa gawas, halos kabugtoan og gininhawa ang sumusud-ong ilabi na ang kalakin-an.  Taas og barog sanglit kaliwat Amerikanhon-Katsila si Mrs. Brillante. Ang iyang inahan may dugo sa mga day-ong manggugubat sa mga kolonista sa nasod niadtong 1898. Samtang gipasigarbo ang katahoman ni Mrs. Brillante  sa iyang bana, apan adunay  higayon nga sungogon kini sa pangabubho tungod  kay maorag gipakamusa na man god ang nahauna  sa tanang mga Adan sa makasasalang Eden sa kabag-ohan. 

Alahera primera si Mrs. Brillante sa labing dakong siyudad sa Mindanao sukad pa sa pagkaminyo niya kang Dante  Brillante nga usa ka negosyante sa panoroso human sa Ikaduhang Gubat sa Kalibotan. Nahimutang sa uyok sa siyudad ang ilang duha ka andanang balay-alahasan nga gidumala gayod ni Mrs. Brillante.

Ang mga tubigan nga dukirok adto gayod mamalit og alahas sa Brillante Jewelry Center bisag wala kinahanglana.  Ayawat na lang kuno nga makasiplat kang Mrs. Brillante nga kanunay nga dili madiparahan sa kapikas sanglit atua lagi magyampungad kanunay sa iyang kampo sa panoroso sa layong amihanan sa dakbayan.

Gikahimuot kaayo ang maong sitwasyon ni Mrs. Brillante.  Makahalin na siya, makapamili pa gayod siya sa higustohan niyang mga lalaking kustomer nga motubag sa iyang obsesyon sa romansa sa kama. Magulang niyag napulo ka tuig ang iyang bana nga magkapin na karon ug kalim-an.

Ug niining gabhiona, samtang naghigda nga nag-inusara sa iyang lawak sa ikaduhang  andana sa ilang mansiyon umbaw sa puting baybayon sa habagatang bahin sa siyudad, gibati ni Mrs. Brillante ang kahaw-ang sa dughan. Giuhaw siya sa saro sa gugma.  Sa lain na upod nga Adonis, ilabi nag bubatan-on pa kay kaniya.  Ug unya misantop sa iyang panumdoman si Dr. Alberto Noyo, manghod niyag lima ka tuig.  Bisag minyo na kini, bus-ok pa uyamot ang lawas nga daw iya sa gladyetor sa karaang Roma.  Labaw sa tanan, maorag gigkang magsud-ong si Mrs. Brillante sa morenong doktor nga naghupot upod og masungogong bigote nga kaamgid ni Omar Shariff, ang Ehiptohanong aktor sa Hollywood. Bag-ohay lang nasil-ipan ni Mrs. Brillante nga nag-shopping si Dr. Noyo ug asawa niini nga yano lang ang panagway nga iya sa mga natibong bukidnon.

Buot unta tawgon ni Mrs. Brillante ang nagustohang mananambal.  Apan tungod sa nagkalawom na nga kagabhion ug sa kabalaka nga mabuko siya sa asawa niini, nangita na lang siyag laing paagi nga masayran ang gibati niya kang Dr. Noyo.  Ug nakahukom siya nga mobiris-biris og matam-is nga mga pulong bahin sa iyang nabatyagan sa mananambal.

Pagkaugma, human sa iyang pamahaw, gisubli-subli pagbasa ni Mrs. Brillante ang usa ka pahinang sulat sa bond paper nga otso por onse.  Maorag gigitik siya sa mga tudlo sa kalami sa nahulmang mga pulong sa itom nga tinta sa pawontenpen. “Sahi sa akong mga sulat-pagdayag ngadto kanila ni Greg, Dave ug Brando, way katarongan nga dili usab silaban sa kainit si Dr. Noyo niining akong pagdayeg ug pagdamgo sa iyang kaambongan,” nagkanayon siya sa hilom.

            Unyang taudtaod, siya mismo ang mohatod sa maong sulat ngadto sa klinika sa doktor nga adunay upat ka kilometro gikan sa iyang pinuy-anan.  Mangonsulta kunohay siya sa doktor nga naibgan.

            Sanglit didto na may unang pasyente nga giatiman  ni Dr. Noyo, gipalingkod una si Mrs. Brillante sa gamayng hulatanan sa klinika atbang sa gamayng lamesa sa sekretarya. Tuod, siya na ang gisunod pagpasulod ngadto sa lawak sa doktor paghigawas sa iyang nasundang pasyente nga usa ka hamtong nga lalaki.

“Maayong buntag, Dok,” pangatahoran ni Mrs. Brillante nga matuhopon kaayo ang iyang tinan-awan ngadto sa mananambal nga nagsul-ob sa naandang dinoktor nga puting sapot.

“Maayong buntag usab.  Lingkod, Mrs….”

         

“Mrs. Mystica Brillante…”

“Aw, oo, matunog nga ngalan… ”.

Sa dihang nakalingkod na ang pasyenteng seksi, nanguntana ang doktor kon unsay iyang ikaalagad.

“Mangonsulta, Dok, bahin sa akong panglawas.”

“Panglawas?  I don’t think so you have any health problem, Mrs. Brillante. You look so great!”

“Sa tan-aw mo lang.  Apan gusto kong mahingil mo gayod, Dok.”

“Well, initially, himulsohan ta ka.”

Alisto pa sa manatad, gidunol gilayon ni Mrs. Brillante ang  iyang  walang  kamot kansang pulso nagsambilay ang mahalong pulseras gawas sa mahalon kaayong relo de pulso.

“Normal ang pulso mo, Mrs.”

“Tingali di normal ang butok-butok sa akong kasingkasing, Dok.”

Gitaod sa doktor ang iyang estetoskop aron paminawon ang pinitik sa dughan sa makaiibog nga pasyente. Unya, mipahiyom ang doktor, ug namulong: “Way deperensiya, Mrs. Brillante ang imong kasingkasing.  Hinuon morag full of excitement lang ang imong dughan - tingali sa tanang higayon, sa dugay na nga panahon!”

“Morag tinuod ka gyong manghimalad, Dok,” ni Mrs. Brillante nga gilamian sa paglana-lana sa mananambal nga maorag gigigkan na upod sa bugan…

Sa dayon nang panamilit ni Mrs. Brillante, iyang gituyo pagbilin ang sobreng puti diin didto ang iyang sulat alang sa doktor.  Wala tingali makita gilayon sa mananambal ang maong sobre sanglit wala may migukod kaniyang sekretarya nga moingon nga duna siyay  nabiyaang sobre.

Milabay ang tulo ka adlaw.  Unya nadugangan pag laing tulo ka malaayng mga adlaw. Apan wala gayoy reaksiyon ang doktor kon nabasa man kadto iyang pinayuhot nga sulat.

UNYA usa ka gabii, tingali mga alas nuybe na hapit ang takna, mikiring ang telepono sa lawak ni Mrs. Brillante.  Milumpat ang iyang dughan sa kahinam.  Nanghinaot siya nga tawag reaksiyon na kini ni Omar Shariff Jr.  “Niining matigming gabii nga wala si Danilo ikaw na unta kini, Dok, nga mosanong sa akong pangindahay!” niya pa samtang gipunit ang awdetibo sa telepono nga gipatong sa lamesita kilid sa iyang luho nga matrimonial bed.

Tuod, usa ka tawag sa usa ka lalaki nga dili iyang kapikas.  Sanglit naghagawhaw lang sa pikas-tumoy sa telepono, natantiya ni Mrs. Brillante mao na kadto ang  tingog sa doktor nga  gidamgong ikadulog sa katre.

“Sa kapulihay,” miingon ang tingog sa lalaki sa pikas-tumoy sa telepono, “nabatobalani ra gayod ako sa imong pangandoy nga magtagayay kita sa kopa sa gugma sa kinawat nga panahon.  Nia ko sa Room 313 sa Dabadaba Motel. Hulaton tika hangtod sa tungang gabii.”

Sanglit nasud-ipan sa kalipay, wala gilayon siya makatingog.  Apan sa hilom nagsinggit ang iyang kaugalingon –“Si Dok gayod! Si Dok gayod!”

“Mrs. Brillante moari ka?” nadungog ni Mrs. Brillante ang pangukit sa mananambal.

“Aw, oo, Dok.  Karon dayon, Dok, moadto na ko dinha!  Hulata gyod ko!”

“Of cours, Mrs. Brillante....”

“Mysty na lang god, Dr. Noyo.”

“Albert na lang sab sukad karon.”

“That will be done. See you very soon!”

Dihadiha milihok si Mrs. Brillante alang sa gihulat niyang dugosnong kahigayonan uban sa gikaibgang mananambal. Paspas kaayo ang iyang pag-ilis sa madanihong sinina nga tapot sa  mabigot niyang lawas. Ang inandam nga overnight bag nga hitsas na sa makaiibog nga negligee, panty ug pahumot dali lang nabutad gikan sa aparador.  “Adto na lang ko mag-shower unya sa motel,” mahinamong hunghong ni Mrs. Brillante sa kaugalingon samtang migawas sa lawak og daw kawatang milighot ngadto sa gawas nga wala mahimatikdi sa mga sulugoon ug drayber nga nangahilom na sa ilang mga lawak.  Ang bantay sa ilang pergola walay mahimo sa paggawas sa agalon nga maoy nangunay pagmaneho sa iyang 1961 Model nga mahalong kotse.

Bisan ang nipis nga trapiko sa pipila ka bloke sa siyudad nakapalagot kang Mrs. Brillante.  Nagpaminti siya kanang makasumpot siyag pila ka kotse nga makabalda sa iyang dagan

padulong sa motel.  Apan paglabay sa kawhaan ka gutlo nahiabot siya sa motel nga nahimutang ilawom sa kalubihan simpig sa lapyahan nga gikusokuso sa mga balod kay giugay sa habagat sa nagkalawom nga kagabhion. Ang pultahan sa garahe sa silong sa lawak nga giokupar sa doktor bukas nang daan busa mideretso na lang si Mrs. Brillante sa pagpahiluna sa iyang awto.

Sa pagtikang niya sa upat ka ang-ang padulong sa itaas nga lawak sa motel, misamot paglimba sa kahinam ang iyang galamhan. Kapin usa na ka bulan sukad sa ulahi niyang date sa usa ka tinagong maglilipay.

Paghitangka niya sa tinakpang Lawak Isip 313, mituktok siya sa tumang kamaampingon aron itago ang nagdilaab niyang kahinam sa makinaadmanong bag-ong kaplag sa dula sa kama. Apan walay mitagad didto sa sulod sa kuwarto.  Busa, mituktok na usab siya.  Mao sa gihapon.  Walay timik. 

Sa dihang wala gayoy nagtikaw-tikaw sa maong lawak, nakahukom si Mrs. Brillante nga tuyokon ang door knob kay basig nahitagpilaw sa kalaay ang doktor sa paghulat kaniya. Ug naabli.

Apan sa pagpindot niya sa switch sa sugang dagitabnon nga nagdungaw sa inamdam nga katre, wala siyay nakita nga binuhat nga nagbhulat kaniya.  Gisangpit niya ang ngalan sa doktor, apan bisan didto sa binuksang comfort room walay bisan anino sa iyang gikahinaman.

Dihadiha nalusno ang galamhan ni Mrs. Brillante sa kaawo.  Unya milusbak siya sa haw-ang nga katre. “Ngano bang gipakyas mo ako, Dok?” kahilakon si Mrs. Brillante, dayong panghayhay.

Pagyahat niya ngadto sa ulohan sa katre, nakita ni Mrs. Brillante ang gisulat sa appointment pad ni Dr. Noyo  nga nagkanayon: “Sorry nga di ko mahimo ang buot mong mahitabo tali kanatong duha sa usa ka sala nga di mapasaylo sa imong kapikas ug sa Diyos. Nalusad ko ang hukom sa dihang hapit ka na moabot.  Di ko ikapadayon ang pagbudhi sa imong bana kinsa nautangan nako sa ikaduha kong kinabuhi.  Kon di pa tungod ni Major Dante patay na unta ako sa natad sa panggubatan sa girilya batok sa mga Hapon sa miaging gubat.  Si Dante na lang ang mosaysay sa kinatibuk-an.  Hinaot unta nasabtan mo ako, Mystica --Dr. Noyo-“

Sa wala damha, nakumot ni Mrs. Brillante ang sulat sa doktor.  Unya miumbangol siya sa paghilak, inumod ang nawong sa kaulaw sa unlan sa iyang atubangan.

 

 

ANG TINAGOAN NI POCHOLO

                DILI SILA ig-unsa.  Bisag managtrato na lang.  Labi nag magtiayon ba sila. Apan ania sila isip lab-as nga mga estranghero ug estranghera sa sulod sa usa ka lawak sa otel sa kinapusoran sa Nuweba York, USA niining nagkatugnaw nga kagabhion sa hinapos nga bulan sa Nobiyembre tuig 1999.

Gikan sa ilang sulagmang panagkita sa bar sa unang salog  niining Manhattan International lnn nga misangpot  sa  romantikong  “candle light dinner” ug “ballroom dancing” sa mao gihapong salog sa   gambalay, nagkasabot sila si Pocholo ug  Lorna nga mokuha ug usa ka  kuwarto sa ikapitong andana  aron dimdimon ang dugos sa himaya .

Pipila lang ka gutlo sa ilang pagsulod sa Room 711, midangkulos si Lorna ngadto sa banyo aron mag-shower.  Samtang nagpaminaw si Pocholo sa sonata sa tinabisak sa banyo, iyang gipaandar ang tv set ug gipili ang gugmahanong   pasundayag.  Unya mihinay-hinay siya sa pagpanulindaw sa unsa may mayugom nga alak sa refrigerator sulod sa ilang

 

kuwarto.  Maoy una niyang giatake ang miniature nga botelya sa Pedro Domecq.  Gidimdim kadto ni Pocholo samtang gitan-aw ang romantikong lilas sa telebisyon sa lalaki ug babaye nga nasay-a sa gamayng pulo human sa trahedya sa kadagatan nga naglunod sa ilang  “Love Boat”.

Pagkataudtaod, maorag nakita ni Pocholo ang iyang kaugalingon sa lalaki samtang si Lorna mimay-ong usab sa babaye sa lilas nga gipasundayag sa telebisyon.

Kanang motuhik-tuhik daw punay ang lalaki sa paris niining babaye, ingon og  si Pocholo ang  gilamian.

Sa paghinunahuna sa ingon, misamot ang gana ni Pocholo sa pagyarok sa alak.  Human matiti ang Fundador, gisunod na usab niya paghulbot ang   gamitoyng botelya sa Carlos I gikan sa ref.

Wala madugay, migawas si Lorna sa banyo nga seksi uyamot sud-ongon sa nipis nga bath robe nga mipabulto  gihapon sa iyang bigot nga lawas bisan pa sa iyang pangedaron nga milapas nag diyotay sa  ikakap-atan.  Unya, dihadiha nag-ilis si Lorna. Nagsul-ob siyag nipis nga itom nga panty ug gitaklapan sa puti nga negligee.

 

Sa gibiaw nga mahagitong talan-awon, daw hibatyagan ni Pocholo nga miursa ang dagaang nga dili masabtan sa tibuok niyang kalawasan.

“Something hot, too, while I take my own shower?” sukot-sugyot ni Pocholo kang Lorna nga mahagitong mihana sa pagtupad kaniya.

            “Why not… labi nag adunay champagne,” tubag ni Lorna nga nagpalaway sa manag-atbangay nga mga maisogong ugdo sa iyang dughan.

Tuod, mitultol si Lorna sa ref aron suhiron ang nagkalain-laing mini bottled wine nga sarang makahaling og kainit sa bag-ong giligoang kalawasan.

Samtang didto sa banyo, nagpatabisak na usab si Pocholo sa hot shower. Apan wala lang kaayo siya magdugay didto.  Paggawas niya, nagtapis lang siya og laparong tualya sa otel.  Ang kahimsog sa iyang lawas wala malilong sa masuhirong mga mata ni Lorna.   Sa kaibog niya sa katigson sa lawas ni Pocholo, daw misamot ang iyang gana sa pagpadayon sa pagdudimdim sa tsampen sa sopa nga gituparan og “lampshade”.  Mag-45 na si Pocholo sa nagsingabot nga Disyembre 29.

“Ang bathrobe mo?”

“Di na kinahanglan… daw impiyerno pa ang lawas ko sa akong nainom nga alak,” salo ni Pocholo nunot ang pagtultol na usab sa ref aron modugang pa og inom sa lain na upod nga matang sa alak.

“Ayawg ingna nga maglumos ka pa’g alak ining orasa?” salabtonong pahimangno ni Lorna nga maorag gibati na usab og panggaang sa iyang kalawasan kinsa wala maanad sa maong matang sa ilimnon sukad pa sa iyang pagkadalaga hangtod sa iyang kaminyoon mga napulog tulo na karon ka tuig.

“Usa ka tagay na lang paingon sa kama,” mapasumbingayong tubag ni Pocholo.

Maorag miduyog ang kahigayonan sa gibati ni Pocholo—og kaha maingon usab kang Lorna—sanglit  ang esena nga nabiaw sa lain na usab nga  lilas sa telebisyon sa  ilang lawak bahin man gihapon sa  panagdulog diin ang protagonistang lalaki ug babaye nagromansa sa tumang kamainiton sa kama.

Gikan sa ref, si Pocholo mitupad kang Lorna sa sopa.  Pulos sila naggunit sa ilang tagsatagsa ka kopa sa alak.  Samtang nagtan-aw sa makapalaway nga esena sa kama sa telebisyon, magtinan-away sila si Pocholo ug Lorna matag karon ug unya nga sila ray nasayod  sa kahulogan sa ilang mga mata ug linubok sa ilang dughan.

Daw gibatobalani sa katahom ni Lorna, midip-ig og diyotay si Pocholo sa walang kiliran niini.  Gikalawat kadto ni Lorna.  Nakasabot sa pagsanong sa babaye sa gibuhat niya, mitusik si Pocholo sa walang aping sa katupad. “Sambog kadto sa alak, Lor…” ni Pocholo pa pagkahuman.

Walay kibo si Lorna.  Unya gibutang ang iyang kopa sa kilid sa lampshade ug mihay-ad sa sandiganan sa sopa.    

Misunod usab si Pocholo sa pagpahimutang sa iyang kopa tupad sa gibutangan sa kopa ni Lorna.  “Unsa…. Naigo ka na, Lor, sa imong giinom.”

“Medyo.”

Midutdot si Pocholo uban sa pagpasalay sa iyang tuong bukton sa mahunolhunol nga abaga ni Lorna. Gilayon mipaundayon kini sa pagpauraray sa lalaki nga nabagat niya pipila lang ka takna.

“Gusto na kong motuyhad sa kama, Poch.”

“Aw, oo, sige, balhin ngadto sa katre.”

Mitindog si Lorna.  Dihadiha nabiaw na usab ang kaseksi niya uban sa iyang itom nga panty ug puti nga negligee.  Nanagko god ang mga mata ni Pocholo ug ang iyang mga ngabil naumog sa sinay-a sa iyang laway.

Sa dihang mihay-ad na si Lorna sa kama, misamot ang sunog sa luog nga pagbati nga nagsugod nag hinas sa katibuk-an ni Pocholo.  Ang maong talan-awon nahimong batobalani nga nagbutad kang Pocholo aron motupad sa babaye nga misteryosa pa hangtod niining tungora.

Miaginod ang mga tukbilong gutling.

Gawas sa unlan, gipapaunlanan pa gayod ni Pocholo ang iyang tuong bukton ni Lorna.  Misunod usab og tambid ang wala niyang bitiis ug paa sa walang bahin sa babaye.  Gilayon mikuyanap ang talagsaong dinagaang sa nagkadikit nilang kalawasan.

“Unsa bay nagtukmod nimo nga moduol kanako didto sa bar ganina?”

“Kaamgid ka man god ni Laarni.”

“Kinsa si Laarni.”

“Asawa ko.”

 “Asawa mo? Nan, di kaha ko kupogan karon nga nakigdulog  kanimo?

  “Layo kaayo ang Pilipinas.  Ikaduha taudtaod na siyang mibiya kanako…”

Mipuli ang mubong kahilom.

“Sa imong kabahin, wa kahay magwara-warag pinuti niining higayona?” pakisayod ni Pocholo.

“Tingali ang duha ko ka bayong anak.  Apan sahi kang Laarni, layo usab sila kanato niining higayona.”

“Ang Mister mo diay?”

“Duha na ka tuig kong nabiyuda sa balo kong bana.”

Daw nakaginhawag halawom, mikupog gilayon si Pocholo kang Lorna. Hugot kaayong gigakos kini.  Pagkataudtaod, giukoban sa halok nga makapaso.

Sa nakalugak na si Lorna, kini miingon: “Katam-is sa imong halok.”

Mibalos og hunghong si Pocholo: “Kanus-a ang kataposan mong…?”

 “Sa tighapon sa kataposang biyahe sa piloto kong  kapikas nga si Capt. Edgardo Paloma sa Philippine Airways.  Nakras siya sa China Sea ug sukad niadto wa na igkita.”

Kahilom na usab.  Apan langas kaayo ang mga tudlo ni Pocholo nga ingon og iya sa  usa ka piyanista.  Maora pog gianipay si Lorna sa kagilok sa gihimo sa lalaki.

“Nganong ania ka man karon sa New York?” pakisayod ni Pocholo.

             “Stopover kini una ko mosakay sa Caribbean cruise agi sa Miami, Florida,” tubag ni Lorna.

“Nindota nimo, da.”

“Ikaw, nganong nia man sab ka dinhi?” si Lorna na usay nagpakisayod.

“Nagpalayo sa mapait nga handomanan nga gibilin ni Laarni sa kataposan namong dulog mga unom na karon ka tuig ang milabay.”

“Unsa diay nahitabo?”

“Gitalikdan ako ni Laarni og nahanaw siya sa kangitngit. Bisan ang kapolisan naglisod hangtod karon sa pagsuhid kaniya,” tulugkarong tubag ni Pocholo.

“Nagtrabaho ka?”

“Oo.  Apan off nako ron.  Drummer ko sa usa ka nayit klub dili  layo dinhi.”

Sa pagbali sa hangin, si Lorna na ang nagpanikad nga daw tigreng nasamdan.   Mihangos siya. Nagpanguma.  Nangitlib sa punoan sa dalunggan ni Pocholo.  Mibalos og makasunog nga halok.

Unya, mituaw sa kamahimayaon: “Mao kini ang labing mainitong pasakalye sa dula sa kama, Poch, sukad masukad!.”

Gibatig garbo si Pocholo sa iyang nabati.  Mao nga gidigo na usab niya og halok si Lorna.  Gisundan pa gayod niya pagtiti ang dugos sa nagatuybong duha ka muto sa dughan sa mabigot nga katupad.

“Sige na, Poch… sige na…” nangagni si Lorna.

Daw wala kadto hidunggi ni Pocholo.  Nagpadayon lang siya sa pag-ungad-ungad o pagpanibsib sa liogan ug dughan sa kadulog.

“Sige na lagi, Poch.”

Gisalo kadto ni Pocholo og mahanggabong halok.

Pagkalingkawas ni Lorna, misugyot kini: “Kon di ka mopaibabaw, unsay maayog ako na lay mopatong?   Nakatilaw ka na bag gidagit sa helikopter, Poch?”

“Makadaghan na.”

“Ngano man?”

“Helikopter man to si Laarni”.

“Gusto mo nga magpilotog bag-ong helikopter?”

Apan nahisagmuyo si Pocholo sa hagit.

“Wa mo ako tubaga, Poch?”

Inay tubagon ni Pocholo    ang nangukit, gilumsan na upod niya kini sa laing  buylo sa mga halok .

“Sige na lagi Poch!  Sige na intawon!” nag-aliwaros nga pangagni ni Lorna nga motidlom na sila sa mahimayaong huyong-huyong.

Apan mao sa gihapon ingon ug wala makadungog si Pocholo sa yangongo sa babaye.

Sa kaawo ug kalagot sa iyang kabawo sa kagustohan niadtong tungora, gipatibugsok ni Lorna ang tuo niyang kamot ngadto sa bugan sa lalaki. Apan abtik nga miiwas ang lalaki.  Wala maguniti ni Lorna ang buot niyang  tuk-on.  “Ngano, Poch, nga ihikaw mo kana?”

Wala gihapoy tubag nga naani si Lorna gikan sa lalaki nga nagpabiling nag-igwad sa paggakos kaniya.   

 

Uban sa hiniusang kusog, giluwatan ni Lorna ang kataposang hunat sa pagdakop sa kinatawo ni Pocholo nga tingali adunay misteryo.

Bisan sa paglikay ni Pocholo, wala na siya makaikyas sa pagtabon sa kahangtoran sa iyang tinagoan nga gibilin sa kataposang gabii nila ni Laarni.

Hinuon, dinhay nagunitan si Lorna.  Apan wala kadto niya ikalipay kay dili man kadto igo nga  makahumpay sa mitaob na untang  kauhaw sa   himaya nga ikahatag lang sa usa ka tinuod ug hingpit nga lalaki.

Sungsong sa mayugotong tinan-awan ni Lorna, huyhoy nga miisplikar si Pocholo sa hinungdan: “Sa tumang pangabubho ni Laarni nga may relasyon kami sa iyang manghod nga dalagita, iya akong giabisan niadtong kataposan namong dulog. Pagkahuman, miikyas siya ug milampanog sa diing  suok sa kalibotan!”

Sa misunod nga mga gutlo, mitiyabaww sa tumang kaawo ang babaye: “Ngano bang naingon niini… kanus-a nga buot na akong maghubog sa gikahidlawang romansa human sa pagtaliwan sa akong bana?”

“Pasayloa nga nalimbongan ta ka, Lorna.  Sahi kanimo, nangindahay usab kong modimdim sa nahidlawang saro sa kalipay…” salo ni Pocholo.

Apan daw wala na makadungog si   Lorna sa pahayag sa lalaki.  Hinunoa, nagpadayon siya sa paglawdati ug pagpaminti sa naalang-alang nga pagpabuga sa nag-aliwaros nga  pagbati sa kahiladman nga taudtaod nang  giuhaw sa  lawasnong panginahanglan.

           

  

ANG DAGON NI ATORNI AGATON

 

KON wa ka makaila niining tawhana, matingala ka gayod og dako ngano nga hinugopan siya sa mga yanong kababayen-an ilabi na sa mga witres. Di man unta siya talagsaon og barog, pamanit ug unsa pang hiyas sa pagka lalaki. Hinunoa, nagkapandak lang siya, nagbusyad ang tiyan ug puyra gaba sa iyang ilong nga kaamgid sa nagkulob nga palwa sa lubi.

Labi pang motaas ang imong pikas kilay kon masultihan ka nga aduna siyay lima ka No. 2 gawas sa una niyang napakaslan nga maestra sa pagkakaron. Ug sa kadaplinan, aduna pay mosulpot nga pangangkon nga siya anak kuno sa gawas niining palikerong bida.

Ug ang ikatulong misteryo sa pagkatawo niining tawhana mao ang pagkahinaog sa tanan niyang mga kaso sa korte, ilabi na dinhi sa dakong siyudad sa sidlakang Mindanao. Pipila na lamang sa mga manlalaban sa siyudad ang magpakaulaw nga mosukol kaniya sa hukmanan.  Usa sa kanunay maparot nga manlalaban niining “weird lawyer” naghinugilon nga bisag anino o baho lang ang ipabatyag sa panahon sa pagbista sa kaso nga gilabanan sa maong kahibulongang tawo seguradong modaog kini. Kadaghanan ugod sa mga kaso ning maong abogado ginasalig lang niya sa duha niya ka kaubanan sa bupete.  Ang estilo niya pagpadaog sa iyang kaso mao lamang ang pagbutho sa iyang kaugalingon dapit sa panapos nga gutlo sa paghusay sa asunto nga nalangkoban sa iyang bupete.

Ampay niining abogadoha ang mga kaso sibil sa mga kompaniya ug yutaang kliyente. Ang mga yutaan sagad mosip-ak og luna nga katumbas sa hamugaway niyang “attorney’s fee”. Maoy hinungdan nga nagkadaghan ang iyang mga maisan, humayan ug manggahan. Hinuon, di niya balibaran ang mga timawa nga nanginahanglan sa iyang serbisyo legal nga usahay lagutmon ug itlog lang ang ipasiuna sa konsultasyon ug sinugdanang paghusay sa korte. Sa mga tawo nga kutob lang sa laway ug saad, tunlon lang usab niining talagsaong abogado nga walay kayugot sa di makabayad kaniya.

Ang tanang mga adlaw, gawas sa pista opisyal ug Semana Santa, halos adto sugdi niining atorniha  ang  ritwal sa paghapi-hapi sa kahaponon ngadto sa kagabhion sa  kinaham niyang mga  karinderya o restawran nga gialagaran sa mga batan-ong silbedora, kasagaran mga promdi ug  kabos nga di na makapadayon sa kurso sa kolehiyo.

KARONG hapona, gihatod siya sa iyang drayber sakay sa karaan niyang Chevrolet nga kotse gikan sa iyang gamayng bupete nga inabagan og duha ka bag-ong nakabar nga manlalaban ug hamtong nga sekretarya sa Loleng’s Place. Ang kulongon og buhok ug lamparakon og nawong nga bida sa mga silbedora mahinangpong gisambat sa mga witres inay kahadlokan sa iyang mambaron nga hitsura. Nagpolo barong og bughaw ug nagkarsones og tagomong Corduroy apan nagsandalyas lang siya sahi kang Samson. Sa pinulongan pa sa mga bag-ong tubo human sa Martial Law sa 1972 siya usa ka baduy.

Apan sa lamesa niining tulo ka kustomer nga maila nga gikan pa sa panorosohan sa Kontra Kosta ang idolo sa mga silberdora usa ka abogado nga nagabakya!  Morag mayabag ka gayod nga magsud-ong kang atorni, uy!

Nagabakya o nagasandalyas lang nga manlalaban, apan naunsa bang pagkaunsaa nga halos biyaan na man lang ang ubang mga talad sa mga witres kay buot moapong sila sa ilang paboritong ambuhotan nga gireserbahan kanunay og talad duol sa kahera nga sitsirika.

“Maayong hapon, Papa Atorni!” halos magdungan sila si Mercy, Delia, Marina, Lilibeth ug Cely sa pagdaitol sa ilang binarkada nga sinugatang halok sa masigka aping sa manlalaban nga nahalingkod na sa silya nga hinapinag alpombra.

 “Mao kanay pabuynas nga sinugdanan sa lain na usab nga gabii!” tuaw sa abogado. “Gumikan sa inyong mga beso-beso, aniay taggatos ninyong abreganang tip.” Unya nakamatikod sa ikaunom nga silbedora nga wala pay uniporme nga nangandela sa iyang atubangan, ug kini nangutana: “Kinsa siya?”

“Bag-o mong anak-anak, Atorni!” Maoy misakgaw si Daylinda, ang kahera, nga nagdungaw sa lamesa sa manlalaban.

“Diay ba… Hala, iha, kiss sa imong Papa Attorney!”

Miobligar ang batan-ong silbedora nga wala pay disisiyete anyos.  Nagkinto nga mipaduol ug midaitol sa iyang ngabil sa tuong aping sa abogado.

“Kinsay ngalan mo, iha?” mitaob ang interes sa tang-ang abogado nga nalimpuwat na sa 50 anyos.

 

“Sarah, Sir”

“Edad?”

“Bag-ohay lang nagbirtdi sa akong ikanapulog unom, Sir”

“Ayaw nag Sir…Gatsy na lang gikan sa Attorney Agaton Dugoy.  Ako ang imong abogado kon gukdon ka sa Labor sa imong pagka menor de edad, iha. Puyde sab nga magpaeskolar ka nako kon mopadayon kag eskuyla. O, nia say sinugatan mong tip, iha.”

“Daghang salamat, Attorney!”  Ni Sarah samtang midawat sa iyang unang tip nga manggatos upod.

“Gatsy na lang  lagi…”

USA niana ka gabii, samtang  nagpalain  og kapalabyan sa iyang mga oras human sa haponong pagyampungad sa bupete ug pagmonitor sa mga kaso sa korte sa usa ka de alta nga bar, pila ka bloke gikan sa Loleng’s Place,  dinhay nangahas nga kasikbit og talad nga kustomer sa pagpangukit bahin sa makanunayon niyang pagpanaog sa mga kaso. “Excuse me, Attorney,” miliso ang huhamtong nga lalaki sa giiragan niining silya sa lamesa nga iyang giukopar uban sa laing tulo ka mga edaran na upod nga hinginom, “tugoti nga mangusisa sa makapaintriga nimong kalamposan sa mga kaso sa korte. Why the winning streak, Attorney!”

Bisag daw deretsohan kadtong pagsuong sa iyang pribadong kahilom sa reserbadong talad sa laing suki nga imnanan, wala ipakita ni Atty. Dugoy ang iyang diyotayng kaitok sa buot.  Hinunoa, midan-ag ang iyang panagway ilawom sa daginotong kahayag sa kinubsang sugang dagitabnon sa bar. “Usa lamang ka sa daghanang nagpangukit bahin sa ubay-ubay nang mga kaso sa akong bupete nga migulang mananaog sa korte ning siyudad. Salamat sa imong interes. Apan sahi sa gikatubag ko na sa nahauna kanimo pagpakisayod, sultihan ko ikaw usa ka “trade secret”  ang buot mong masayran, Igsoon.”

“Abi ko bag ako na ang palaran nga nagasubay sa agi sa imong pagka abogado nga kasayran sa imong daw di hitupngan nga pagkatalinaog sa korte bisan sa gituohan nga huyang nga kaso,” nagpanakla ang lalaki sa kapakyas sa iyang katuyoan.

“Well, ipanghinaot lang, Brod, nga anaa ka pa sa moasoy sa akong trade secret human sa akong pagtaliwan ning atong kalibotan,” alam-alam sa kontrobersyal nga manlalaban. “Sa kadaghan kanila, siyarog way usang mangahas sa pag-asoy bahin sa akong sekreto sa pagka tsampiyon sa korte!”

Misamot pagkalusno ang bayhon sa lalaking nangusisa. Gumikan tingali kay pahulaton pa siya sa laing anib.

“Cheer up, Brod.  We better continue drinking… And I am buying you drinks for the next round, if that’s okey with you!” dason ni Atty. Dugoy nga misinyas sa pagpaduol sa usa ka witer nga nagsaliko sa dinagmay nga panapton gikan sa abaka.

GUMIKAN sa pag-ursa sa kapopular ni Atty. Dugoy sa mga silbedora ug ubang mga yanong tawo ug sa korte isip mananaog sa mga asunto, dinhay usa ka sektor sa kababayen-an nga alang sa kawsa sa dinaugdaog ug biniyaang mga asawa nga mitumaw aron magpasakag kaso batok sa nahauna.  Disbarment ang ilang ihapak sa kahibulongang abogado ug hari sa mga silbedora. Nagtuo ang agrabyadong  “Davao Women’s Rights Group” nga sila molampos batok sa manlalaban kon ang orig niining kapikas maoy moalsa.  Mas mokusog pa ang ilang kaso kon usa o duha ba sa lima ka mga Numero Dos mobakay sa ilang pundok aron iduot ang palikerong abogado sa kataktakan niini sa propesyon sa pagka manlalaban.

Apan ang orig nga kapikas ug ang lima ka kulasisi ni Atty. Dugoy wala matarog sa hulhog sa grupo sa kababayen-an. Ilang gibugkos hinuon ang ilang mga kasingkasing aron panalipdan ang ilang gimahal nga talagsaong binuhat sa kalibotan.

Busa miliwag ang Davao Women’s Rights Group ngadto sa laing direksiyon aron ikapadayon nila ang paggukod sa manlalaban. Maoy ilang rumbo ang anomaliya, kon duna man, ang kanunayng pagdaog sa mga kaso ni Atty. Agaton Dugoy sa mga hukmanan, ilabi na sa siyudad.

Apan namatay na lang si Atty. Dugoy sa misunod nga tulo ka tuig, wala gayod moangat sa unang ang-ang ang “disbarment case”  batok sa nahauna. Walay ebidensiya, walay mga saksi.

Daw sa dili mahumpay ang kahiwasa sa mga akusante sa mipanaw nga manlalaban.  Naglagot ang mga opisyales sa pundok nga wala maka-iskor batok kang Atty. Dugoy.

BISAN pa nga si Atty. Felicidad Serran napakyas sa ilang pundok sa Davao Women’s Rights Group batok sa namatayng kauban sa Integrated Bar of the Philippines-Southern Mindanao Chapter, mitambong gihapon siya sa paglubong niini. Sa ngalan sa silid sa pagpatunhay sa kaangayan sa mga linalang sa yuta.

Sa seremonyas una itunod sa iyang lubnganan sa luho ug pribadong sam-ang sa dakbayan, nanulti ang orig ug lima ka mga No. 2 ni Atty. Dugoy sa ilang tagsatagsa ka mga limbatianong pabalong pahayag. Walay usa kanila nga nagpakitag kasilag, kayugot ug kaargabyado sa bahinay sa kabilin ni sa personal nga panginahanglan sa buhi pa ang ilang kumon nga minahal sa kinabuhi.

“Sa giingon na sa lima ko ka kasip-ak sa gugma ni Agaton,” matod sa orig nga si Nelissa, mag-52 na, “wa koy ikasulti bahin sa akong bana kon bahinay sa kabilin ug pag-atiman sa among pangihanglan sa buhi pa siya. Sa kuwarta ug ubang butang, makiangayon si Agaton kanamo maingon man sa iyang mga liwat!”

Pipila usab sa mga suod nga abogado sa mitaliwan nga manlalaban nanulti sa maong kataposang ritwal sa pagpasidungog sa minatay. Apan kasinggiton na ang kadaghanan sa nanambong sa ilang giluom nga pangukit kon ngano gayod talinaog si Atty. Dugoy sa iyang mga kaso.  Walay usa sa nanulting abogado ug pila ka suod nga mga higalang dili manlalaban nga mihisgot sa tinagoan sa pagpanaog kanunay sa namatay sa mga kaso niini.

Unya gitawag ang kataposang mamumulong—si Huwes Bonifacio Hunghong –sa haponong nikrolohiya. Pormal kaayo ang huwes. Morag mohimog husay sa iyang hawanan sa hustisya. Halos ang tanang mga abogado nga anaa sa palibot sa gitoldahang bahin sa kalot nanggimok sa ilang gibarogan. Ang ugisog buhok nga maghuhukom gipaabot nga daghag ikasulti   mahitungod sa pagkatawo ni Atty. Agaton Dugoy ug hayan sa dagon niini pagkahinaog og mga kaso.

Sa tumoy sa taas-taas nga eulogy ni Huwes Hunghong miunlod kini sa huyonghuyong sa makapaukyab nga kamatuoran.  Niya pa: “Sa kalibotan sa mga maot, sa mga tigpaaron-ingnong alta sosyedad ug sa tigpalana nga mga yanong duot, si Abogado Agaton Dugoy dili kasagarang linalang.”

Misamot ang kaikag sa mga tumatambong sa hinugopang paglubong. Halos ang matag usa adunay talagsaong kahinam sa kabuskagan sa tanghaga sa pagkatawo ug pagka abogado ni Atty. Dugoy sa makahuloganong pagtinutokay.

“Mahait ang silab sa salabotan ug maluluy-on ang kasingkasing sa atong gihugopan karon sa pagpasidungog kay usa siya ka tinuod nga tawo,” padayon sa huwes.  “Usa usab siya ka Robin Hood sa bag-ong panahon nga misabwag sa a silaw sa iyang nakab-ot nga bahandi ug pinisik sa gugma sa iyang kasingkasing ngadto sa iyang isigkaingon.”

Unya, mihunong makadiyot si Maghuhukom Hunghong kay dihay mibabag nga bugol sa iyang tutonlan sa kimba sa iyang maisogong pagtug-an sa kaugalingong kasinatian tali sa namatay.  Unya milahos sa pagsulti: “ Sa tinuoray lang, ako mismo nga huwes sa kadaghanan niyang mga kaso nga midaog, nakasapupo sa dugos sa iyang kamaluluy-on pinaagi sa mga gasa panahon sa akong kaadlawan ug dakong tabang sa pag-opera sa gikanser kong asawa ug mga regalo sa lain pang mga espesyal nga okasyon, Dugang pa, si Atty. Dugoy    nagpahulam og kuwarta nga halos way tutanto!”

Nangginganga ang kadaghanan sa nagbangotang tumatambong apan nangaamang sa ilang nabati nga kompesyon sa huwes.

Ug gitapos pagsuka sa huwes ang hugaw sa iyang tanlag:  “Ang sama kang Atty. Dugoy malisod atbangan sa bisan unsang kumbate ibabaw sa yuta, ilabi na sa hawanan sa korte, gumikan sa kait-on niyang mogamit sa gahom sa gugma, pakighugoy sa isigkaingon ug labaw sa tanan sa tinaginting sa salapi.   Usa ka “walking bank”  si Atty. Dugoy.  Di maihap ang mga kawani sa korte, ug halos ang tanang mga abogado ug huwes ning siyudad nakahulam sa mitaliwan nga manlalaban!”

Nahimut-okan ang kadaghanan sa ilang nadungog kang Huwes Hunghong. Hapit magkadungan og duko ang hingtungdan, ilabi na kadtong duna pay balanse sa ilang mga hulam sa mipanaw nga atorni. Si Atty. Serran lang ang nakaako sa pagtutok kang Huwes Hunghong, apan natugob sa kahingangha ang panagway sa nahauna sa asoy sa gitahod niyang huwes.

Sa dihang takpan na unta ang lungon ni Atty. Agaton Dugoy, mipaagpas si Huwes Hunghong: “Una ka mopanaw sa dayon, Panyero, saksihi kining paghubo ko sa akong kapa pagka maghuhukom. Moluwat na ako sa akong katungdanan kay dili na ako angay sa mga mata sa tawo, ilabi na sa Diyos. Unta kining akong pagluwat ug pagpanamilit sa propesyon pagka manlalaban makahugas sa mantsa nga giduhig ko sa lingkoranan sa hukmanan!”                                    

 

 

ANG MAGTIAYON SA BAKILID

                                                                

LUSOT SA NIPIS nga gabon sa kabuntagon, nabiaw sa unahan sa mga mata ni Noy Berto ang anago sa tulo ka tawo nga may gisaliayng mga tag-as nga pusil nga nagtungas padulong sa ilang yanong balay nga kawayan ug kahoy ug inaptag kugon sa liogan sa usa ka bakilid sa ilang sinagop nga balangay sa Tawantawan isip mga lalin gikan sa Bohol mga upat na karon ka tuig. 

“Sus, madisgrasya na pod ang mga itlog ko ron, da,” munomuno ni Noy Berto samtang nanaog sa tulo ka ang-ang nga kahoy ug bulos sa kawayan.  Nagtakin siyag sundang kay mosayo siyag duaw sa iyang uma sa ubos.

Ang iyang gipaabot nga mahitabo sa iyang mga itlog nahitabo ra gayod.  “Gutom mi, Manoy.  Habwaa ang tanang mga itlog sa imong pugaran,” gikan sa bangason nga tingali mao kadto ang lider sa tulo ka mga armadong rebelde sa pundok nga walhon.

Maorag buotang karnero, mitultol gilayon si Noy Berto ngadto sa pugaran tungod sa ilang kosina.  Pagkataudtaod, mibalik siya sa nataran diin naghulat ang tulo. “Upat lang ka buok, mga Undo,” niya pa nga gisaog sa hilom nga kalisang.

“Ngano wa na didto?”

“Tua pay lima.”

“Dugangi pag duha aron tagurha mi, Manoy,” gikan sa bangason.

Mibalik si Noy Berto ug gisunod ang kagustohan sa lider sa tulo.  Unya miatubang na usab ang timawang mag-uuma sa bangis nga bisita niining buntaga: “O, nia na ang dugang pero ayaw lang mog dugay dinhi, mga Undo, ha?”

“Nakasabot mi, Manoy, sa imong kabalaka.  Apan pun-ig duha ka kabo nga bugas,” miingon na upod ang lider.  Mao sa gihapon walay supak si Noy Berto aron dili siya mahiagom og sagpa sahi niadtong laing hut-ong sa mga rebelde nga iyang nabalibaran mga siyam na ka bulan ang miagi. “Masyang, kuhaig duha ka kabo ang atong lung-agon karong adlawa para sa atong mga bisita.”

“Inyong sundalo sa katawhan, Manoy,” pahinumdom sa ikaduhang armado nga daw pangabaga sa bangason.

“Aw, tuod no…” gibakwi ni Berto ang sayop.

Pila ka gutling migawas si Masyang sa kayda dala ang gipangayong duha ka kabong bugas humay nga salin sa ilang naani sa pangulilang nga gisulod sa gamay ug amat na nga puko.  Human madawat ni Noy Berto, iya kining gipasa ngadto sa lider sa tulo kinsa misignal sa ikatulong rebelde nga isulod sa iyang napsak.

Pagkahuman, nanamilit ang tulo. Apan nagbilin kinig bahad nga daotan ang mahitabo sa banay nila ni Noy Berto kon masundan sila gilayon sa patrolya sa mga sundalo sa gobiyerno. “Bantay ka, Noy, ha?”

“Di ko lagi mahimo ang magbudhi kaninyo, mga Undo,” mipasalig si Noy Berto apan nagkurog.

Si Masyang nga ganina pa lang nahilansang sa kayda, igo ra sa paglingo-lingo sa dihang nahanaw na ang  anino sa tulo ka  ulitawhayng mga rebelde.

“Unsay mahitabo sa atong pagpanguma dinhi kon morag nagpakasera kita og daghang mangtas ining dapita?” yagabyab ni Masyang nga gisugdan na usab sa pagyudyod ngadto sa di kalikayang kahamtongon sahi sa iyang bana.

“Sssst… madunggan ka gani…” badlong ni Noy Berto nga naglingi-lingi sa ilang kalikopan.

PAGLABAY og tulo ka adlaw, nahimungtod na usab sa tugkaran nila ni Noy Berto ang usa ka patrolya sa mga sundalo sa kagamhanan nga mokabat sa napulog duha. Ligas na sa kaudtohon, apan nakita ni Noy Berto nga maorag wala pay kaon sa paniudto ang laing matang sa bisita sa iyang pinuy-anan.

“Moremedyo mig paniudto, Manoy,” pahayag sa ambongang opisyal nga maoy nangulo sa maong patrolya. “Nahutdan na mig balon gumikan sa among panlimbasog nga maapsan ang among gigukod nga mga rebelde dinhi sa inyong palibot.”

Gipalung-ag ni Noy Berto ang iyang asawa sa kataposan nilang nilubok nga lubang nga mokapin   og usa ka gantang. Unya miingon si Noy Berto:  “Apan, Sir, buwad lang ang atong masud-an.”

“Nganong buwad man nga naa may mga manok ninyo?”

“Apan dakponon pa ang tulo, Sir.”

“Di kana problema.  Kami na ang bahala sa pagsikop nila.”

Wala madugay, nadakpan ang tulo ka mga sunoy nga naglaroy-laroy sa palibot sa balay nila ni Noy Berto.  “Apan kuwangon kini namo, Manoy…Basig naa pa. “

“Naa pa, Sir, pero himungaang naglumlom.”

“Idugang sa among sud-an,” mando sa opisyal nga sa panan-aw ni Noy Berto dili na ambongan.

Human mangabusog, nanamilit ang tropa sa ambongang opisyal.  Apan nagbilin upod kini og bahad: “Kuydawo, Manoy, ha, sa inyong pakighuyhoy uban sa mga rebelde.”

Sa layo na ang mga sundalo, nagbagulbol na usab si Masyang sa pagkalimas sa ilang kabuhian. “Sus, kon moabot na pod kadtong mga Moros nga armado, na, maimpas na gyod ang tanan nga dapat kita lang unta ang molamoy!”

“Naa na sab nang imong baba, Masyang,” badlong na upod ni Noy Berto.

Wala madugay, mirepeke ang mga butobuto didto sa ubos.

“Unsa kaha to, Berto?”  sukot ni Masyang nga mikaratil gikan sa kosina ngadto sa kayda.

“Nagkabagat tingali ang mga rebelde ug ang mga sundalo nga atong gipakaon,” tubag ni Noy Berto, dalang yahat sa asawa gikan sa tugkaran.

“Ngano … naglagot ang mga rebelde sa gihimo sa mga sundalo kanato?”

“Ambot lang…”

Mopadayon pa unta og pangukit si Masyang sa iyang bana, apan nawahing ang iyang atensiyon ngadto sa nanggihangos nga mga rebelde, usa niadto kadtong bangason nga nangremedyog itlog ug bugas niadtong tulo ka adlawng milabay, nga nahitungtong na upod sa ilang tugkaran.

“Nahurot tingali sila, Manoy!  Kamo nay mag-igo sa pagpanalipod sa inyong kaugalingon sa balos sa mga sundalo sa gobiyerno sa di madugay!”   bahad sa bangason.

Igo lang nahimut-okan sila si Noy Berto.

Pagkataudtaod, mimando ang bangason sa siyam niya ka mga sumusunod sa pagpadayon sa amihanang bahin sa bakilid.

“Wa na ko layhi ining atong kinabuhi dinhi, Berto,” tagawtaw na usab ni Masyang. Unya mipadayon sa pagmahay: “ Nagsunod-sunod pa gyod og pagpangamatay ang atong tulo ka mga anak sa miaging tuig gumikan sa kabangis sa tun-og ug malarya ining dapita sa Dabaw.  Unsa pa man goy rason nga magpadayon ta sa pagpakabuhi dinhi?”
            Nagpakahilom na lang si Noy Berto aron dili na motaas ang litaniya sa pagpanghimaraot ni Masyang sa daotang kapalaran nga mitamparos kanila.  Sa tinuod wala gayod sila magdahom nga mao kiniy sangpotan sa ilang pagtangdo sa ilang ig-agaw nga mangambit sa “homestead” niini  dinhi sa Tawantawan.

Nianang pagkagabii, wala mahikatulog ang magtiayong Berto ug Masyang.  Ilang gitutimbang kon unsay ilang buhaton tali sa sitwasyon sa ilang dapit.  Sa pagpamanagbanag na, nakahukom ang magtiayon sa angay nilang buhaton.

“Pagdali na diha, Masyang,” agda ni Noy Berto.

“Di na lang ta mamahaw?”

“Sa Tugbok na lang ta mamainit. Dali na!”

“Nan, unsaon ta kining uban natong mga butang?”

“Diyotay rang biste ang dad-a total tuay daghan pang nabilin nimo sa Bohol!”

Gisunod ni Masyang ang sugyot sa bana.

Ug si Noy Berto halos unay lang sa lawas sa dihang mitalikod sa ilang pinuy-anan sa bakilid.

Apan sa paghiabot nila sa ubos, nakaw-itan sila sa laing grupo sa mga sundalo. Usa sa mga sundalo misinggit: “Mao kana sila, Sir, nga nagbudhi sa atong tropa gahapon!”

Gidala sila sa kuwartel sa kasundalohan sa sunod nga balangay sa Bagsak. Sanglit wala mabuhong ang kumander sa kasundalohan sa Upper West Davao City, nagkabun-og-bun-og si Noy Berto ug natanggong og tulo ka adlaw una sila buhii.  Apan inay mopadayon ngadto sa pantalan sa Sasa aron mobalik sa ilang yutang namat-ag kahayag sa Bohol, mitungas pagbalik si Noy Berto ngadto sa ilang balay sa bakilid.

“Uy, nganong mobalik ka man ngadto, Berto?  Di ba mamauli na ta sa ato?” buyag ni Masyang sa bana.

“Di ta modayon pag-atras ngadto sa ato. Mobalik ta sa bakilid nga atong biyaan unta aron bangonon ang atong kadungganan ug ipaila ang akong pagkalalaki.” Pintok nga pahayag ni Noy Berto.

Nianang pagkasunod adlaw, sa sayo pa gani nga kabuntagon nga nagbusagak ang silaw sa Haring Adlaw, nagkadusingot na si Noy Berto sa pagbaid sa iyang  pinuti. “Uban niini, wala nay malupigon nga mohari-hari niining gamay kong gingharian! Tanang mga itlog sa pugaran mapusa na!”

 

 

GUMIKAN SA IYANG BAROGANAN

                                    

“NONG, Miyon, nanganak na si Manang Daling og duha…” nagdagang nahibutho si Talya, usa ka dalagita nga suod sa ilang pamilya.

“Unsa duha…?” daling nakasuna si Miyon kinsa misugod na unta paglahib sa ikaduhang bungol nga tinubdan sa buntagong dawat.

“Duha lagi, Nong!  Dali diha kay naa pa kunoy taliguwa nga ikatulo…”

Nahimut-okan si Miyon samtang nagtungkawo didto sa mga palwa sa lubing iyang gisanggotan. Sahi sa ubang mga adlaw sayo siyang nananggot niining buntaga. Pito ka punoan sa huhamtong nga mga lubi nga iyang gisanggotan nga wala magkadug-ol, Maoy iyang giuna ang labing layo gikan sa ilang payag.

Bisan daan nang  nagmulo si Daling sa tiyan niini kaganinang kaadlawon, milugos gayod siya sa pagpanawat og pagpanglahib aron aduna siyay ikasuplay sa iyang suking tindahan nga utanganan sa inadlawng kinahanglanon sahi sa bugas, asin, tinapa, buwad ug uban pa. Kon mahimo pa lang doble-doblehon ang iyang dawat aron mapilo upod ang iyang kita sa pagpananggot, labing maayo sanglit talianak na lagi ang iyang asawa sa ilang panganay. Hinuon, masaligon usab siyang nanaog kaganina sa iyang payag kay silingan da man nila si Inse Berina, ang hanas nga mananabang ning ilang timawang balangay.

Ang limbahong bidlisiw sa bag-ong misidlak nga Adlaw mipasamot sa pagpabiaw sa nagkalahugayng pagbati sa 27 anyos nga pobreng manananggot. Unsa? Gikaluhaan o gi-triplehan si Daling? Kaanindot paminawon nga gilugro ang tubag sa Ginoo sa iyang pangaliya nga makaliwat na sulod sa lima ka tuig nilang kamminyoon. Apan sa laing bahin, unsaon kaha sab niya pagbayang-- sa walay kutat—sa linatang gatas dugang unya sa natural nga duga sa dughan ni Daling. Nagkalidades ang mga hunahuna ni Miyon nga wala pa gani mahinuno pag-uli sa sanggot sa gitakin nga sakoban sa walang bahin sa iyang hawak.

“Nong, Miyon! Naog na, uy!” misubli pag-sing-al si Talya.

“Nong, Miyon, pagdali kay migawas na gyod ang ikatulong pisot…! Laing tingog nga nagpaninggit didto sa unahan—si Karay, laing suod nilang silingan nga miapas sa nahaunang misungko.

“Oo, mokanaog na ko!” tubag ni Miyon dungan ang pagpatilabho sa iyang sanggot sa sakoban.

Gumikan sa pagdinali-dali, nakalimtan na gani ni Miyon ang pagpahiuli sa sugong nga mosanggab unta sa dugos sa bungol nga dawaton pagkasunod buntag.  Nasalid-ay man tuod ang kawit sa iyang tuong abaga, apan nagkatikba-tikba gayod ang sulod niini sa iyang pagkaratil og kanaog agi sa mga hakhak sa iyang sanggotan. “Sus, mga lalaki diay ang among mga anak.  Madugangan na sab ang mga timawang manananggot sa baryo!” nagkanayon si Miyon sa kaugalingon sa paghiugsad niya sa yuta.

Unya mihunat siya sa pagpauli tadlas sa dalan-dalan ilawom sa kalubihan. Padayon gihapon ang pagsuyla-suyla ang iyang dawat sa kawit nga gisalid-ay sa tuo niyang abaga. Wala na kadto niya igsapayan. Ang nagpasulabi sa iyang hunahuna mao ang nagbuntaog nga mga larawan sa   tulo ka gagmitoyng hari nga mitungha sa ilang rabanit nga panimalay.

Halos di siya makaagi tikang sa tulo ka ang-ang nga bulos kawayan gumikan sa pagdas-og sa mga usiserong mga silingan.  Pag-abot sa kayda, gikaw-it niya ang kawit sa balikogong busaog nga tugas sa sagunting una mosulod sa hawanan sa amat nilang payag.

Tungod sa kahinam sagol kabalaka sa mabug-at nga bag-ong kaakohan, wala na manumbaling si Miyon sa nagkamantsa-mantsa niyang gisiong kamisa ug purol. Midangkulos siya ngadto sa sala diin didto paangka ang iyang asawa ni Inse Berina, ang hanas nga mananabang maas nga nagpuyo mga kawhaag usa ka payag gikan sa ila nga uyok sa nagsikit-sikit nga kabalayan sa mga timawa sa ilang balangay.

Pulos masayag ang mga nawong nila ni Daling, Inse Berina ug pila ka mga silingan nga nag-apong sa tulo ka bag-ong Melchor, Gaspar ug Baltazar sa yanong payag.  Tungod sa iyang nakita, nahanaw ang tanang madag-omong pagbati niya ganina.  Gitakdan usab siya sa kasadya sa tanan sulod sa ilang payag.

“Natuman na gayod ang pangandoy mo, ‘Yon,” sugat ni Daling nga maorag wala lay nahitabo kaniya.

“Salamat sa Ginoo niining tanan,” wala tuyoa mao kadtoy nabuhian sa baba ni Miyon nga mitikluhod sa salog nga kawayang linipak aron masid-ing duol kaayo ang daw mga anghel nga puya nga nagsapot sa pula-pulahong mga aping.

Nianang pagkapalis na, sa dihang sila na lang ni Miyon ug Daling kay natapos na ang tanang gimbuhaton sa mananabang sahi sa pagpahimulag sa mga pusod sa triple, nag-uloestorya ang magtiayon mahitungod sa pagaabagahon nilang kaakohan nga magbuhi og tulo ka puya sa panginabuhi lang sa tuba.  Pulos walay kangho upod ang isigka mga ginikanan nila nga nagpuyo sa silingang mga balangay sa Bangkal ug Katalunan Grande aron unta kadaganan sa ilang inadlawng panginahanglan sa kalit nga pagsupang sa ilang banay.

“Kinahanglan, ‘Yon,” ni Daling pa nga bug-os ang kaseryoso sa panuno, “mangita kag daling kasulbaran sa panginahanglanon nato sa kuwarta alang sa bakuna, gatas ug paeksamin sa doktor ining atong mga puya.”

“Ugma molugsong ko sa kabesera sa siyudad aron suhiron ko kon nagbarog                                               

pa ba ang opisina sa akong  kanhing amo sa konstruksiyon,” paundayon ni Miyon nga wala mobulag pagtinutok sa tulo ka mga puya  nga  pulos nanagpiyong  ang mga mata sa ilang pagpahulay ibabaw sa gusbaton na nga banig nga hinimo sa baliw sa Bohol.

TUOD, pagkahuman gayod  ni Miyon og panawat sa iyang mga sanggotan nianang pagkaugma, milugsong siya sa pusod sa dakbayan nga may napulo ka kilometro ang gilay-ong gikan sa ila.  Bisan bahawng bugas mais lang ang iyang pamahaw nga gitugbangan og ginamos bulinaw, gipun-ag kalig-on sa hunahuna ang iyang lapoy nga lawas aron lang masunod ang kagustohan sa iyang kapikas nga mangita og hinanaling remedyo sa kakulangan nila sa salapi.

Gikan sa Pangi, misakay si Miyon ug Fiera nga de pasahero aron mahiabot sa kasingkasing sa siyudad nga gibarogan sa balay-buhatan sa alkalde, balay-pandayan sa balaod, tulunghaan, ospital, kapolisan ug nagkalain-laing mga gambalay sahi sa banko, estasyonan sa radyo ug telebisyon, imprintahan, otel, restawran ug uban pa.

Pagkanaog ni Miyon tungod sa Plaza Rizal, milakaw na lang siya padulong ngadto sa Ponciano Reyes agi sa duha ka bloke aron tultolon ang Davao Construction Company ni Inhinyero Quirico Marco.

Apan sa paghiabot ni Miyon sa kanto Palmera-Ponciano Reyes, miaslom ang iyang panagway.  Serado na ang duha ka andanang buhatan sa iyang kanhi agalon sa panarbaho isip tigpalag semento.  Ang pultahan sa unang salog gipataptan nag paskin sa kartolina nga masabot sa kinto gradong manananggot nga nabira na sa PNB ang kabtangan ni Inhinyero Marco.

Nakapanghupaw si Miyon. Midiyong ang iyang mga mata makadiyot. Unya nagpanglingo-lingo---hubit sa iyang kapakyasan karon.  “Unsa kahay angay nakong buhaton karon?” nangutana siya sa iyang kaugalingon kansang tubag sa hangin gidagit sa kabanha sa nagsauy-saoy nga mga salakyanan sa palibot.

            Unya miinanay og ukang ang iyang duha ka tiil nga gisapatosag daan nang Elpo gikan sa sementadong aseras.  Mipadayugdog si Miyon sa unahan sa walay tinong tumong.

Sanglit ligas na ang kaudtohon, nakahunahuna si Miyon nga mohunong paglakaw.  Mopahulay una.  Dili layo sa eskina Claveria ug Palma Gil, nakakita siyag espasyo tungod sa usa ka gitak-opang tindahan nga adunay karatula nga nag-ingon: “For Rent”.  Ginamit ang tipak sa buak nga inugkat nga pundasyong semento nga napasad sa palibot, miyaka si Miyon tungod sa maong karatula.  Nag-umog siya sa singot.  Gihangak.  Giuhaw. Gigutom. 

Misamot pagkutoy ang iyang tiyan sa dihang iyang nakita ang mga  tawo nagpunsisok sa pagpanulod sa atbang nga dakong  Hotel Mansaka.  Maorag mga tumatambong sa usa ka piging sa kasal sa usa ka Hapon ug uyab nga Japayuki.    Kon angayan pa ang iyang panapot, buot unta siya nga magpakaaron-ingnon nga bisita usab sa maong kumbira.

Sanglit igo-igo lang gayod ang iyang sensilyo nga makabalik sa Pangi, gialam-alaman lang ni Miyon ang iyang kaugalingon nga unya lang siyang taudtaod manimo-timo og maruya sa daplin sa dalan.  Ang labing gikinahanglan niya niining higayona mao ang pagputol sa hangak sa paglinakaw ganina.

Sa pagyinaka, mibalik na usab ang pasunding sa mga panagway sa iyang asawa ug tulo ka bag-ong himugsong liwat sa ilang pagminahalay ni Daling. Karon nabanhaw na usab ang iyang kadasig sa pagpangita og kasulbaran sa kakulangan sa salapi.  Apan asa kaha siya magpasapnayg malumong baybayon sa kapalaran?

            Wala madugay, daw nabatyagan ni Miyon nga mihinay ang dagan sa kalibotan.  Hangtod wala na niya mabati ang dahunog sa gininhawa niini.  Siya mismo nawala na upod sa kalibotan sanglit kay nahiunlod siya sa lawom nga pagkaparok sa iyang giyak-an.

Unya taliwala sa iyang paghidalinhog sa sabakan sa damgo, takulahaw lang nahaigking siya.  May misalta sa iyang dughan nga bug-at nga butang.  Naharos pa gani ang iyang mga mata ug pislatong ilong sa kamakalitong paghiugsad sa itom nga bag nga naghiting sa wala matino nga sulod niini.

Sanglit daw nakakita siyag mga bituon ilawom sa nagkangiob na nga aseras, taudtaod pa nga nagduhiraw si Miyon.  Nagdamgo ba siya nga nagsabak sa itom nga bag     kansang kabug-aton ingon sa duha ka `kawit nga puno sa buntagong dawat?

Taliwala sa pagdinibal sa iyang kaisipan tali sa bag, naaninaw niya ang laing alimpulos sa palibot. Dinhay mga tawo nga nagdinaganay og nagsininggitay.  Dinha usay pipila ka nagsilbato ug nagpabuto sa pistola.  “Mga kawatan!  Mga hold-aper, babagi ninyo!” may misinggit nga maorag polis ang iyang paningog.

“Radyohi ang kuwartel nga pagukdan sila sa bahing Ponciano ug Camus!” mimando ang  daw labaw sa hut-ong sa  awtoridad nga naghagiyos sa atubangang dalan sa giyak-an ni Miyon.

            Human niadto, mibalik ang kahilom sa kalikopan sa Dalan Palma Gil.  Bisan gani ang ganghaan sa dakong otel sa atbang, maorag gigamhan na sa kamingaw sanglit  nagkalawom na diay ang kagabhion.

Buot unta sutaon ni Miyon kon unsa gayoy sulod sa itom nga bag nga mihagsa sa iyang atubangan ganina. Apan nakakandado kini.  Sanglit kay wala siyay mahimo, mihukom siya nga isaliay na lang ang maong bag sa iyang pagpauli sa ila.  Nanghinaot siya nga makasakay pa siya sa kataposang biyahe pagka alas nuybe sa gabii.

Kusog ang bikang sa mga lakang ni Miyon padulong sa paradahan sa Bangkerohan mga pito ka bloke gikan sa Dalan Palma Gil. Karon na siya tugki  og kakulba tali sa itom nga bag.  Kon salapi kini nga kinawat niadtong gigukod sa mga polis, hayan ingnon nga kaanib siya nga gipasahan sa maong sinakmit nga sudlanan og salapi ug uban pang kabtangan nga may mahalong kantidad.  Ug kon hulog gikan sa langit ang maong bag, buot ni Miyon nga makita ang kolor sa maong salapi una kini hukman kon unsaon niya sa dili pa suhiron sa tinuod nga tag-iya.  Unta mahidangat siya sa ila nga anaa pa ang itom nga bag aron katabangan siya ni Daling sa paghukom kon ugaling bantal kini nga salapi, ug labaw sa tanan--dolyares sa mga Kano!  Katulo na ka higayon nga nakakita siyag dolyar ug yen  (kuwarta sa Haponanon) sa kanhi iyang klasmet sa primariya nga nahimong “entertainer” nga nahimamat niya pag-usab mga lima na karon ka tuig  sa usa ka tingpasko sa ilang balangay.

Kaayo unta nga magtaksi na lang si Miyon.  Apan ang iyang kinse pesos nga sensilyo nga naglabyog-labyog sa walang bulsa sa ukay-ukay niyang maong pantalon dili makasapar sa pasahe ngadto sa Pangi.  Kon wala na siyay masakyang de`retso, mosakay na lang siyag rota Ulas-Bangkal-Matina ug mokawas sa Matina Crossing.  Ang tulo ka kilometro gikan sa maong simanganan, iya na lang baklayon paibabaw tadlas sa kalubihan nga taudtaod na nga mipuli sa kanhing lasang.

Nakaginhawag halawom si Miyon nga nahiabot sa parkingan sa Bangkerohan nga diha pa ang kataposang biyahe.  Labaw sa tanan, nagpasalamat siya sa Kahitas-an nga wala siya hisugati og patrolya sa polis o kinsa bang mga tawo nga makainteres sa itom nga bag.

Sanglit siya na lang ang kataposan nga mahatagan og lingkoranan, didto siya mapasok sa wala sa pinatuyong upholstery seat likod sa drayber gumikan kay buot man gayod sa tanang pasahero nga dili modis-og pasulod kondili pasukwahi matag dunay moabot nga sumasakay.  Sa ingon nga kahimtang, nalipay si Miyon aron ang bag iyang tikuboan ibabaw sa wala niyang tuhod ug magpatulog-tulog samtang magdagan ang  Fiera.  Maorag gikaluy-an usab siya kay ang mga kasakay niya dili niya mga kaila, tingali mga sumasakay nga nanagpuyo sa bag-ong mga subdibision sa pagutlan sa Matina ug Pangi.

Tuod pag-abot nila sa sentro sa Pangi, siya na lang ang kataposang nanaog.  Wala man seguroy kahibulongang namatikdan ang tsuper kay daw kasili man lang si Miyon nga midailos sa sakyanan ug nahanaw sa kangitngit---subay ngadto sa dalan-dalan nga modala kaniya sa ila nga may tunga pa sa kilometro ang gilay-on ang pagatungason.  Gumikan tingali sa kahinam sa sulod sa itom nga bag, ingon og mitaliwan ang kakutas ug kagutom nga misaog kang Miyon ganinang kaudtohon hangtod sa hataas nga pagkahinanok.  Tulin pa sa binaw ang iyang pagtungas sa nagkahagip-ot nga dalan-dalan nga gibanwagan lang sa mga aninipot ug pipila ka mga bituon sa dulom nga kagabhion.

Sa paghiabot ni Miyon sa ila, giuna gayod niya ang pagtukas sa kandado sa itom nga bag kay sa panihapon pinaagi sa napunitan niyang limbas niadtong nagtrabaho pa siya sa konstruksiyon.  Halos mangambak ang iyang duha ka kalimutaw sa pagkabiaw sa bantal sa “papel de banco” nga dili iya sa Pilipinas.  Inabagan sa iyang gamay nga kinaadman ug kasinatian sa maong salapi sa iyang klasmet nga nakatrabaho dido sa Okinawa, natantantiya nga dolyares gayod sa Kano!

Sa dihang giwiwi ni Miyon ang baba sa bag ug gipatan-aw kang Daling nga nag-ubay sa iyang tulo ka puya sa taliwala sa hawanan sa ilang payag, halos dili usab makatuo kini sa iyang nakita. 

Sinati upod ni Daling ang maong papel de banco. Gawas nga nakataak siyag unang tuig sa hayskol, nakapangamo pa gayod si Daling og magtiayong Amerikanhong tigsangyaw sa Baptis sa sikbit nga balangay sa Magtuod una siya maminyo kang Miyon. Dinha man ganiy mga Pasko nga sagolan og dolyar ang iyang binulang suweldo sa iyang mga day-ong agalon. Ug unya mituaw, “Pagkadaghan ba ana, Miyon!”

“Uy, uy, ayaw padala sa imong pagbati, basig mabughat ka pa sa kahinam!” pintok apan magulang lang sa hagawhaw nga pamulong sa bana.

“Lain may ato, nakapanihapon ka na?” sukit ni Daling.

“Morag wa na ko batiag kagutom gumikan ini.”

“Naa may utang monggos nga giluto ni Karay ganinang hapon.”

“Sige motimo ko human nako kini ikahikling sa sibay.”

Human sa iyang dali-daling panihapon, milanay ang pagbayloayg hunahuna sa magtiayon kon unsay buhaton nila sa mga dolyares.  Si Daling nangusog nga tagoon ug angkonon sa hangtod ang maong bahandi.  Sukwahi ang baroganan ni Miyon.  Gusto niyang iuli kon aduna nay mangulimat nga tag-iya pinaagi sa awtoridad.

“Sus, kuwarta na himoon mo pang bato?” singhag ni Daling nga nakapaigking sa tulo ka mga puya ug nagdungan sa pag-uha.

PAGKAUGMA, sayo kaayo nga nagkaguliyang ang mga silingan nila ni Miyon.  Si Karay wala gayod makapugong sa iyang kaugalingon tali sa iyang nadungog sa brodkas sa radyo.  Misaka siya sa ilang Miyon ug namalita nga aduna kunoy gihold-ap nga magpapatigayong Amerikano nga mi-withdraw ug dolyares sa PNB sa wala pay alas tres sa hapon gahapon.  Giatngan kuno sa lima ka mga hold-aper paggawas sa banko nga dili layo sa Hotel Mansaka.  Sa taas nga pagsuhid sa kapolisan, nangamatay ang mga hold-aper human mangambak sa ilang kolurom.  Apan natingala ang mga polis kay nawala man ang bag nga gisudlan sa mga dolyares igpupuhonan unta sa negosyo sa lingerie nga tukoron dinhi sa siyudad.

“Diay ba?” igo lang sa pagduwit sa ingon sila si Miyon ug Daling sa gitaritat ni Karay.

“Dugang pa,” padayon ni Karay sa pagtabitak, “nagpadayon ang pagsuhid sa kapolisan sa maong itom nga bag samtang ang tag-iyang Amerikano nagmalaomon nga mahibalik pa ang nasakmit niyang salapi.”

 “A, diay ba?” mao lang gihapon ang duweto sa magtiayon.

“Hibawo mo,” puno pa sa tabian, “miingon si Jun Pala sa iyang brodkas nga basig maapil sa kaso si kinsa mang nakasalo o nakapunit sa  itom nga bag,  apan sa laing bahin  basin pa sab nga makadawat ug dakong ganti sa mobulontaryog uli sa maong salapi.”

Wala na motubay pa ang magtiayon.  Mipasumangil sila ug alam-alam sa nanggisong mga triplet.

Sa dihang nakalakaw na ang luag og wait, gisubli ni Daling ang iyang baroganan mahitungod sa mga dolyares nga nasalo ni Miyon.  Apan ang iyang bana mahugtanon gihapon sa iyang baroganon tali sa bahandi nga dili niya sinanggotan.

PAGLABAY og tulo pa ka adlaw human sa pagtabi-tabi ni Karay, sayo pa kaayo sa kabuntagon, nga dinhay daghang mga tawo nga nanungas padulong sa kasilinganan nila ni Miyon. Pipila kanila tulo ka unipormadong polis inunhan sa ilang hepe, taga-social welfare, turismo, city hall ug taas og barog nga putiong langyaw. Mga tigsibya sa radyo ug telebisyon nagpanon upod uban sa ilang kahimanan sama  sa  kamera ug  tape recorder.

Wala madugay, nangatahoran ang hepe sa kapolisan, sinundan sa pagsangpit sa ngalan ni Miyon—Simeon Canono.

Dihadiha, migawas si Miyon nga mapahiyomon kutob sa ilang kayda.  Apan sa sulod, matingad-on si Daling sa talagsaong kagahob sa gawas.

“Dayon kamo, Tsip….” agda ni Miyon sa tumang kaugdang ug kaligdong

Gumikan sa kahagip-ot sa payag, sila lang si Tsip Gregorio Pinlo, Mr. Dennis Morgan, taga-social welfare ug turismo ang gipasulod alang sa ilang katuyoan kang Miyon.

“Nadawat ko ang mubo mong sulat nga gidala sa inyong Cafgu…Salamat, Simeon, sa dali mong pagsanong sa among panawagan,” giagbayan ni Tsip Pinlo si Miyon nga nag-umbaw sa naghigda nga kapikas ug   triplet niin, “nga nasulbad gilayon ang misteryo sa pagkawani sa itom nga bag gikan sa mga kawatan.”

Nakapahiyom si Miyon sa kalipay ug garbo sa iyang gibuhat.

            Wala madugay,  nanganaog ang mga bisita sa tugkaran. Misunod si Miyon nga nagsangkiig nga nagbitbit sa itom nga bag. Wala madugay, namulong si Miyon:

“Sir, nia ang imong bag ug dolyares. Ako ra ba kining naablihan, pasayloa intawon ako! Apan wala kanay kulang.”

Gisalo gilayon ni Tsip Pinlo ang paghubad sa pamahayag ni Miyon

Ug nagpadayon sa pagkabitas ang mga ngabil sa pobreng manananggot sa gibating kalipay: Ingon sa mawalis ang mga ngabil ni Mr. Morgan sa kahinangop sa gihimo ug gipanulti ni Miyon.

Mikasa gilayon ang tanang kahimanan sa taga-prensa.

Human madawat ni Mr. Morgan ang itom nga bag, misukli kini sa ilang sinultihan: “Aside from employment in our future business in Davao, here’s your initial reward of 3,000 dollars,” dayong pignit ang pution ug hawa sa kubal niini  nga mga tudlo sa nagsiot nga mga berdeng papel de banco gikan sa nahiuli niyang itom nga bag. Sa duha ka ahensiya, gisaad usab ang lain pang pasidungog ug ganting salapi nga tagamtamon sa banay ni Miyon gumikan sa iyang talagsaong baroganan atubangan sa silaw sa bulawan.

Niining higayona,  labi pang nabungog ang pandungog ni Miyon sa mahimayaong repeke sa kaliboan ka  mga lingganay nga daw  nagtulimbang sa pagsambat sa   bag-ong dagway sa ilang kinabuhi uban sa ilang  tulo ka gagmayng hari ni Daling.

                      

 

ANAK SA WAKWAK

 TALIWALA sa kahimungawong nga siya   kaliwat kunog wakwak, nag-awas-awas lang gihapon ang akong kaibog kang Teresa, ang dalagita kong klasmet sa kuwarto grado sa among balangay sa Kantomimbo.  Ang pag-undang-undang namo human matapos ang ikaduhang gubat sa kalibotan maoy hinungdan sa among pagkalangay sa pagtungha.  

Sukad pa sa pag-abli sa klase niadtong miaging bulan, hangtod niining bulan na sa Nobiyembre, dili gyod ko pul-an nga magsud-ong sa katahom ni Teresa. Pution siya, guwapahog dagway, balhiboon ilabi na sa iyang mga bukton ug bitiis. Tam-is ug hawot mosulti. Lami pod hagkan ang iyang mga ngabil.    

Apan kutob lang ko sa pagsud-ong.  Usahay moibid-ibid sa mga gutlo sa reses ug  sa tingpamuhi na sa hapon.  Usa ray dalan-dalan nga among subayon pauli sa among isigka pinuy-anan tungas sa bakilid umbaw sa among eskuylahan.  Apan sa unahan pa gayod ang balay nila ni Teresa nga gipatung-an sa duha ka labong nga mga punoan sa kawayan ug ubang kakahoyan sa bungtod.

Sa dihang namatikdan sa pipila namo ka mga himantayong kasaring, dinhay nangahas sa pagtap-il kanako kang Teresa.  Nawngon ra ba gyod ko nila kanang anaa si                                                                                                                                                     Teresa sa akong duol. Hinuon manlipaghong ko, apan mao bayay akong gusto.  Si Teresa igo lang sa pagkusmod.

Wala madugay, ang biyuda kong inahan--si Nanay Rufa—nangusisa usa niana ka tingpanihapon: “Unsa ba kining nadunggan nako nga nag-ibid-ibid ka kuno kang Teresa?”

“Bunga lang god na sa pagtap-il-tap-il, Nay,” hinay kong tubag samtang nanibawas pa sa tinunoang monggos nga gisubakag buwad bulinaw.

“Di ba wikwik man ang inahan kuno ni Teresa, Nay?” mitimang ang bugtong kong manghod nga si Linlin nga mitindog na aron moadto sa banggera diin nahimutang ang banga nga sudlanan sa among ilimnong tubig gikan sa tubod.

“Sssst kanang imong yawit, Linlin… madunggan ka gani…” badlong ni Nanay Rufa.  Apan pagkataudtaod, mipadayon siya: “Mao kanay akong gikabalak-ang butanga, Andoy, kon matinuod uroy ang imong kapalaran nianang bayhana.”

“Sus, way angay kabalak-an, Nay. Tap-il-tap-il lang god kana sa mga tistisan,” pabugnaw nako sa akong nabalakang inahan. Unya mipuno ko: “Ikaduha, bayong pa god   ko tawon.”

“Bantay ka bitaw, ha?”

NIANANG gabhiona, wala gilayon ako makatulog.  Naglabok-labok ang larawan ni Teresa ug sa akong inahan sa akong kaisipan. Apan dili man gayod papiog ang akong kasingkasing sa gibati niini nga gugma alang kang Teresa bisan pa sa misteryosong dag-om nga naglimin sa banay niini.

Pagkaugma, nakita na usab nako si Teresa nga angayan kaayo sa bag-o niyang sininang pinabukad ug naglahugay ang mga kolor.  Giplanohan dayon nako nga sipingan siya sa pagreses sa alas tres, ilabi na inigpalit niini ug maruya sa ganghaan sa tunghaan.

Sa pagreses na, nahitabo gayod nga magkasiping kami ni Teresa sa pagpangaon na namo og maruya sa bangko ilawom sa dakong akasya.  Sanglit wala didto ang mga tistisan, miporma gilayon ako sa pagdiga kang Teresa.  Apan wala pa gani ako makabungat og pulong, giunhan gilayon akog singhag ni Teresa: “Uy, sukad karon, putla na kanang imong ibid-ibid gumikan lang sa tap-il-tap-il, ha?”

“Kay daotan ba diayg dayonon?” wala damhang nakagahom ko sa pagsulti sa ingon.

“Gahilas-hilas ka lang,” niini pa dayong tindog ug mipadulong sa pultahan sa among klasrom nga pipila lang ka dupa gikan sa akasya, “may gatas pa gani ang atong mga baba”.

PAGKASUNOD adlaw, dinhay nahitabo kang Teresa sa dayon na namog pamauli sa kahaponon.  Si Esong nga maoy kinamagulangon sa among saring nagtampalas kang Teresa.  Gikalitan kinig kumot ang dughan sa dihang mosimang na unta ang gipakamutya kong dalagita sa dakong dalan paingon sa among bungtod.  Human mamalikas si Teresa sa gibuhat ni Esong, midanguyngoy kini ug nagbahad nga iyang sumbongan ang iyang inahan sa nahitabo.

Apan wala na ako maghulat nga ang inahan pa ni Teresa ang mopahamtang og mapait nga silot sa among kasaring nga tampalasan. Bisan gugamay ako ni Esong, ako siyang gilabokan uban sa pag-paasod-asod sa pipila ka mga suntok. 

Pagkahuman naglimik-limik kami sa paglayogay sa daplin sa dakong dalan.  Daghang miabiba nga tiwasan na lang si Esong nga akong nailadman.                                             Tingali nakita kadto ni Teresa ug naglaom ako nga bayani na ako sa iyang pagtan-aw.

Pagkalingkawas na ni Esong sa akong pagkabayo, mikaratil kinig dagan gumikan tingali sa iyang kaulaw sa iyang gibuhat ug pagkapiri niya sa among sambunot.

Apan pag-aninaw nako sa palibot, wala na si Teresa. “Sige lang,” gialam-alaman ko ang akong kaugalingon, “daghan bitawg saksi sa pagpitol ko sa linuog nga gihimo ni Esong.”

Sa misunod nga mga adlaw, labi pang milipang ang akong pangandoy kang Teresa. Labi na nga nakahimo og maayong buhat alang kaniya.  Mao nga usa niana ka kilumkilom sa adlawng Sabado milighot ako sa pagpamisita kang Teresa. Una ko mopaingon sa ilaha, ako unang gisumbag ang tulo ka punoang saging nga nahimutang sa utlanan sa among gamayng luna ug sa akong uyoan nga si Ingko Damon.  Painit kadto sa dunggan aron dili ko kulbaan inig-atubangay na namo ni Teresa ug sa iyang kaubanan sa balay. 

Paghimungtod nako sa unang higayon sa tugkaran sa yanong balay nga kahoy, nipa ug kawayan, nanghulop na ang tanang mga manok sa batoganan niini sa mga sanga sa nangka.  Sa sala sa balay nagdan-ag ang lamparilya.  Apan mingaw ang palibot sa pinuy-anan nila ni Teresa.  Misanap sa akong galamhan ang pagduhaduha ug panalaw.

Sa misunod nga mga gutling, mihukom ako nga mopadayon sa akong pangahas sa pagpamisita sa dalagitang nakabatobalani sa akong pagbati. Mao nga gipunting ko ang akong mga mata sa upat ka ang-ang nga bulos kawayan nga hagdanan ug nangatahoran: “Maayo…maayong hapon!”

Kahilom ang mitubag sa maingogon kong pangatahoran.

Taudtaod may migimok didto dapit sa sala.

Busa, nangatahoran na usab ako.

“Kinsa na?” kagalkal nga tingog sa usa ka babayeng edaran na.

“Ako ni Nang… si Andoy sa ubos,” paila nako.

“Dayon.”

Midayon ako sa tumang kamaampingon.

“Lingkod,” gitudlo sa tagbalay nga nagpadunghay sa taas nga buhok nga may put-ak-put-ak na sa bulawanong lugas.  Sanglilt wala pa man gayod ko makakita sa inahan ni Teresa sukad sa among pagbalhin gikan sa Cogtong, Cortes nganhi sa Kantomimbo mga tulo na ka tuig ang milabay, nanaghap ako nga ang gulangon sa akong atubangan mao ang iyang inahan. 

“Salamat, N-nang…” nako pa nga mitultol sa bangko simpig sa binuksang tamboanan.

Milingkod usab ang tagbalay sa karaang bangko sa akong atubangan.

“Unsay ato nimo, Dong?”

“Si Andoy ko, Nang, medyo silingan ug klasmet ni Teresa.  Nia ko aron mamisita unta kaniya.”

“Diay ba?”

“Unta, Nang.”

Kahilom.

Unya pagkataudtaod, misulpot ang tingog sa tagbalay: “Apan, wala pa makauli si Teresa sukad pa ganinang palis.  Atua siya sa Palik naghatod og bulak sa minatay.”

“Bulak sa minatay?” mikunot ang akong agtang.

“Oo, naghalad siyag bulak alang sa namatay ninyong klasmet ganinang kaadlawon.  Abi ko bag nahibalo ka na nga si Esong nabugtoan sa kinabuhi samtang natulog sa iyang sibay pagligas sa tungang gabii kagabii?”

“Ha?”

“Oo…”

Gipanglimbawotan og balhibo sa tangkugo, nanamilit gilayon ako sa tagbalay nga nasuta na nako nga inahan gayod ni Teresa. Nagdibal ang akong galamhan nga naghunahuna sa kamatayon ni Esong.  Pilahay pa ba kadtong pagtampalas niya kang Teresa ug sa among panaglayogay gumikan lang sa iyang pagbinastos sa dalagita nga gisimba sa akong kasingkasing?  “Di na ko magdugay, Nang.  Mopauli na lang tingali ko kay wala man diri ang akong tuyo.”

“Imong pagbuot…”

Sa paghiugsad nako sa tugkaran, mipagukod og pahimangno ang inahan ni Teresa: “Uy, ngitngit na ra ba… di ka ba mahadlok og wakwak dinha sa dalan-dalan?”

Wala na ko molingi ni motubag kaniya.  Mipaturatoy kog lakaw subay sa dalan-dalan nga modulhog sa amoa.  Naglagubo ang akong dughan sa wala hisabting pagbati.

Unya dinha na poy tingog sa batan-ong babaye misulbong sa akong likod: “Doy, ugma sa buntag ang lubong ni Esong!”

Milingi ko ug nasuta ko nga si Teresa kadtong nagsangpit kanako gikan sa ilang tamboanan. Unya, iya na usab gisubli ang iyang pahibalo, apan wala na ako motubay sa pakighinabi pa kaniya.  Mipadayon ako sa pagpauli nga gisaog sa nagkalahugay nga pagbati, ilabi na sa mga bunhok sa kalisang.

Sa pagkatulog na nako nianang pagkalawom gabii, buot ko nga moabot na lang  ang  kabuntagon aron moadto na ako sa  Palik aron mosud-ong sa patayng lawas ni Esong ug dayon  motabang sa pagpas-an sa iyang haya ngadto sa sementeryo sa lungsod.

HUMAN makatimo sa pinobreng pamahaw—tinughong bahaw nga giparesan og pinutong balanghoy—nanamilit ko kang Nanay Rufa alang sa akong pag-uban sa lubong ni Esong.

“Uy, tan-awa kuno ang tiyan sa namatay kay dunay hungihong nga gikamras sa nangawok nga wakwak…” tugon sa akong inahan.

 “Mao nay balita, Nay?”

“Nasangab ko lang pod ’na sa tubaan ni Inse Berina gahapon sa hapon.” 

Sa pag-abot nako sa balay nila ni Esong, daghan na ang mga tawo nga kumokuyog sa lubong. 

Gihaya intawon ang akong klasmet sa taliwala sa gamayng sala sa ilang kasarangang balay dili layo sa kapilya sa sityo Palik nga may usa ka kilometro gikan sa amoa. Ang gisugilon ni Nanay Rufa ganina mao gayoy nagbula-bula ibabaw sa haya ni Esong. Anaa pa ganiy moingon nga bani na lang ang gihaya kay   giawok na ang katibuk-an sa namatay sa wakwak ug unsa pang maligno.

Aron dili masilo si Nanay Rufa inig-uli nako, ako gayong gipanlimbasogan nga kapananghiran ang inahan ni Esong nga walisan ang tiyan niini makadiyot.  Misugot si Iya Peling. Tuod dihay dakong mga lakra sa kinawrasan sa kuko nga dili matataw kon iya sa tawo o sa higanteng langgam.

Sa kilid sa lungon, may makapanlimbawot nga lukong sa bulak sa patay – mga larag nga piyuos sa antuwanga ug kalachuchi nga gipangtusok og dagom sa palma sa paragayo. Ikatulo kini sa laing duha pa ka mga lukong simpig sa bungbong sa lawak-dawatanan sa balay sa banay sa namatay.

Gipakisayran ko ang inahan ni Esong kon kinsay naghalad sa maong kahibulongang lukong.

“Usa ka tigulangong babaye nga kalit lang mianhi sa talisawop na ang Adlaw gahapon, asoy ni Iya Peling. “Ang kahadlokag hitsura wa magdugay…”

Mialimbukad gilayon ang akong katahap kon kinsay naghimo sa ingon.  Apan wala ako magpakita og timailhan nga ako may sukaranan sa unsa mang  kasayoran sa misteryo.

“Ikaw tingali ang labing nakasabot sa kamatayon ni Esong, di ba, Andoy?” ni Iya Peling pa nga migakos kanako ug mipaumod ang luhaan niyang nawong sa tuo kong dughan.

Gitubag ko si Iya Peling sa walay umoy nga   pagyango sa nagduogduog kong ulo umbaw sa mitaliwan kong kasaring.

 

 

 

TIMAWI

 

SA mga say-ang  Badjao sa Isla Verde, si Timawi na lang ang wala pay instrumento alang sa sayong pagpamasko sa mga adunahan sa dakong siyudad sa tiilan sa Bukid Apo.  Dili man god sama si Timawi sa ubang mga paisano niyang taudtaod na nga nahidangat dinhi sa Dabaw gikan sa kadagatan sa Sulu nga makamao nag diyotay sa pagpanaygon ginamit ang pagbasal-basal sa lata o plastik nga sudlanan sa ayskrim nga iduyog sa yungit nilang awit binisaya o iningles nga ilang nakat-onan sa mga tumindok nga kabataan.                                             

Si Timawi, uban sa iyang tulo ka mga manghod nga babaye, bag-ohay lang nahiabot uban sa nanglalin nilang mga ginikanan gikan sa Tawitawi nganhi sa siyudad sa kasadpang bahin sa Pasipiko nga gipunsisokan sa nagkadaiyang lumulupyo sama sa lumad nga Bagobo, Kalagan ug mga say-ang gikan sa Luzon ug Kabisay-an.  Sa mga day-o, naglabi gayod ang mga Insek kay sa mga Indones, Hapones ug uban pang mga langyaw.

Gikan nagduyan sa kayda sa ilang balungbalong kawayan ug nipa nga naghangad sa  arang-arang kabalayan sa mga Kristiyano, Tausog ug Maranaw sa daw bao nga  isla sa habagatang bahin sa pantalan sa Santa Ana sa dakbayan, masulub-ong nagnanaw ang linghod nga mga mata ni Timawi sa kalikopan sa bag-o niyang  kalibotan sa pagpakabuhi.  Didto ugod sa Tawitawi, nagpuyo lang sila sa inaptang sakayan.  Sa iyang pangedaron nga napulog tulo, tingali kaupat lang siya makataak og mamala didto sa lalawigan nga ilang gigikanan kanang aduna silay pamaliton sa Bongao alang sa ilang galamiton sa panagat ug kinahanglanon sa inadlawng pagkaon.  Kon wala pay nagsulti nga mas maayo ang magpuyo sa mamala dinhi sa Dabaw kay sa dagat, wala unta mamalhin ang ilang tibuok banay nganhi.

Pagkataudtaod, dinhay nakadapit sa pagtagad ni Timawi sa unahan.  Duha ka mga bata nga susama niyag panuigon -- lalaki ug babaye -- naglabay og basura lakip na ang pintol sa PVC nga maorag gidak-on sa paa sa undanon nilang amahan.  Gilayon nakahunahuna si Timawi sa pagsunod sa duruha.  Mao nga mikaratil siya pagkanaog sa lima ka ang-ang kawayan sa ilang payag aron sundon ang kagustohan sa iyang kaisipan.

 

Human matambog ang basura nga giyayongan sa duha ka bata nga managsoon ngadto sa tampi sa lapyahan nga hapit na tilapan sa nagataob nga dagat, nadapit ang ilang pagtagad sa nagdagan nga bag-ong nawong sa ilang palibot padulong sa ilang gibarogan.  Kon dili pa ambongan og diyotay si Timawi, luoy unta siyang sud-ongon sa duha ka bata nga buwagaw ang buhok ug nanghimbis pa ang kalawasan, ilabi na ang mga bukton niya, sa inughan sa parat nga dagat didto sa Tawitawi.

Sanglit kay nakalitan, wala   makabungat og pulong ang managsoong Nikko ug Susan sa nagsingabot nga Timawi.  Ang bag-ong salta sa Isla Verde wala usab makagahom pagbuhi og sulti kay tingali nabalhiboan sa bag-ong sinati sa tinan-away. Maoray nagpasulabi sa iyang hunahuna nga makakuha siya sa usa sa duha ka pintol nga plastik nga tingali sumpay sa gigamit sa pag –ayom sa banyo o kasilyas sa balay sa mga ginikanan sa duha ka bata.

Sa dihang napunit na ni Timawi ang usa ka pintol sa PVC nga nag-utaw-utaw na unta sa tab-on, nangukit si Nikko: “Unsaon mo ‘na?”

“Para tambor sa pasko,” linaktod nga tubag ni Timawi.

Miyango-yango ang mga ulo sa duha ka batang Kristiyano, bisan gitago ang kahibulong ngano ang sama kang Timawi mosalmot sa pagpamasko nga alang man lamang unta kini sa mga Katoliko nga manununod sa karaang tradisyon sa ilang mga katigulangan duha na kapin ka gatosan ang milabay.

“Ako diay si Timawi… bag-ong abot dimhi gikan sa Tawitawi.  Badjao tawon.”

            “Ako si Nikko.”

“Susan… manghod ni Nikko.  Silingan lang kita dinhi sa Isla Verde nga giporma sa mga bunbon gikan sa binanlas sa suba ug sinay-a sa lawod sa Davao Gulf,” dason ni Susan nga nagpaila sa kahait sa iyang salabotan bisan kinto grado pa siya sa elementarya.

Sa pagkamatikod ni Timawi nga maayo og gawi ang duha ka managsoon, mibusikad ang pahiyom sa iyang dagway nga nagpabiaw sa maputi niyang mga ngipon.

NIANANG pagkasunod adlaw, nagtambor-tambor na si Timawi sa iyang pinunitang plastik nga gitakpan ug ugang panit sa kanding nga dala pa sa iyang amahan gikan sa Tawitawi.  Gisundog-sundog lang ni Timawi ang gihimo sa mga nahaunang mga paisano niya nga iyang nasaksihan sa miaging semana nga namasko sa pipila ka mga balay sa unahan bisan kataposan pang semana sa Nobiyembre.

Wala madugay, gipaubanan ni Timawi og alawiton sa mga Badjao samtang magpauraray sila sa duyanan sa kalawran sa Tawitawi.  Apan nagduhaduha siya kon mosalir ba ang kantang Binadjao sa pagpamasko.  Puwede tingali kon paskohanon usab nga awit sa Badjao.  “Apan wa man miy paskohanong awit kay ang Pasko di man among tradisyon,” nagkanayon ang kaugalingon ni Timawi.

Sa tanto niyang binalikbalik pagtambor ug pagmuno-muno og lumadnong alawiton sa ilang tribu, kalit lang nahalingi siya didto sa gamayng sala nga nanghugyaw ang iyang tulo ka mga manghod ug mga ginikanan bahin sa iyang gihimong ensayo-ensayo.

“Maayo pa, Timawi,” matod pa sa iyang amahan nga si Bandikil, “mamasol ka na lang … segurado pang kuwarta.”

“Mas dali ang kuwarta sa panaygon, Ama.  Sulti nila Bakwil ug Daliday nga duha na ka paskohan ang ilang nasinatian nga pulos naghatag kanilag daghang pinaskohan,” tubag ni Timawi.

“Ambot lang.” Ngulob ni Bandikil.

“Ay, Bandikil.” Misal-ot si Baliling, ang inahan nila ni Timawi, “ pasagdi lang god nga mosulay ang anak mo sa panaygon.”

Mipahiyom si Timawi sa nabati niya sa iyang masinabotong inahan.

MAO nga sa pagsugod gayod sa Misa de Aguinaldo   kun Simba sa Kaadlawon, masiboton uyamot si Timawi sa pagpamasko uban sa iyang tubong plastik nga instrumento ug yama-yama nga paskohanong awit.  Kon aduna may manghatag og pinaskohan---diyes o bayente singko sentabos—gumikan sa diwa sa kasaulogan sa Pagkatawo sa Batang Manunubos sa kalibotan o tingali sa ngalan na lang sa buhat sa kaluoy sa iyang pagka-Badjao.

Sa usa ka Badjao nga nagmata sa kawad-on ibabaw sa dagat, bililhon na uyamot kadtong iyang nakita sa minaomaong pagpamasko nga dili ilang kultura didto sa gitalikdang kadagatan sa Tawitawi.   Hinuon, matag karon ug unya adunay pipila ka mga Kristiyanong kabataan nga mangantalita kang Timawi gumikan sa iyang pagkakiwag sa pinugos nga pagsagop sa tradisyon sa pagpamasko gawas sa ilang lahi nga buhilaman ibabaw sa bula sa kalawran. Apan wala niya kadto igsapayan.  Ang iya lang makakuwarta siya  sa panahon sa kasadya sa Pasko sa Isla Verde ug kanait nga balangay sa Piapi.

 

            Sa ikatulong gabii human sa pagsugod sa Misa sa Kaadlawon, magarbohon na gayod si Timawi nga mitaho sa iyang pinaskohang sinsilyo ngadto sa iyang mga ginikanan ug mga igsoon.

Gikalipay sa ilang banay ang maong sangpotanan sa pagpamasko ni Timawi.

Busa, sa pagkasunod gabii, labi pang giganahan si Timawi nga magtambor-tambor ug magmuno-muno sa binisayang kanta sa pasko nga gitudlo nila ni Nikko ug Susan.  Apan niining gabhiona, sa suok nga layo-layo og diyotay sa ilang payag, dinhay hut-ong sa mga bayong nga init og tinan-awan kang Timawi.  Dugang pa, maorag gilanggisan sila sa kinantahan ug tinugtogan sa say-ang Badjao. Gipareglahan siyag lima ka bugoyong batan-on nga momagulang lang niyag diyotay ang mga panuigon  gikan sa katorse ngadto sa  desisiyete anyos. Dudagko na kini sa unang mga kabataan nga mangantalita kaniya. Usa sa mga bagis, mikuylo kang Timawi.  May lain pang misukmag kaniya sa dughan nga nagdulot sa tumang kasakit.

Aron dili na   malusak pa sa mga suntok, nanglimbasog si Timawi nga makalingkawas sa lamok-lamok nga gihimo sa mga Kristiyanong batan-on.  Human sa huyang nga panagang-sagang, miikyas si Timawi sahi sa iyang gihimo niadto sa ilang dapit sa dihang gitabangan upod siyag lima ka mga iho. Misutoy siya paingon sa ilang payag. Apan una siya makaabot sa ilang tugkaran nga pipila pa ka dupa, nakaw-itan siya sa usa sa lima.  Wala madugay, nahiapas ang upat pa ka mga bagis aron mopaulan na usab og mga kinumo. Didto mohagba si Timawi sa tugkaran nila ni Susan ug Nikko.

Wala madugay, migawas si Nikko sa ilang lagwerta aron sutaon ang kabanha.  Maoy iyang nakita nga si Timawi gitiwasan pa pagsipa-sipa sa mga maldito.  Bisan sa iyang kalinghod, mibadlong si Nikko.  “Husto na, husto na….” Apan wala na kadto masumpayi ni Nikko kay gitapokoan usab siya sa gang.

“Nikko!  Nikko!  Si Nikko gikulata, Papa!” misulbong ang tingog sa manghod ni Nikko nga nagsunod diay kaniya paggawas sa ilang bungalow.

Gilayon midangkulos sa gawas ang barogag lawas nga hamtong lalaki.  “Hoy, mga salbahis!” singgit ni Danding, ang amahan nila ni Susan ug Nikko nga may  kap-atan na ang pangedaron. “Katilaw mo gyod rog aplod!”

Sa pagkadungog sa maong singgit, tulin pa sa manatad nga mibigiw ang lima ka mga bag-ong subol nga marama sa Isla Verde.

Sa paggawas ni Lilian, kapikas ni Danding, nahidugok na ang mga silingan aron mosud-ong sa nahilukapang duha ka bata nga bag-ohay lang nga nagkahigalaay. Pulos nagkadugo, nagkapangos-pangos ug nangabun-og sila si Timawi ug Nikko.

“Sus, awat-awat ka pa para ining Badjao,” basol ni Danding sa anak nga maorag nauli-ulian na sa panimuot

“Bitaw,” sumpay ni Lilian.

“Unsaon. Pa, Ma,” salo ni Susan, “amo man kining bag-ong amigo si Timawi.”

Ang hitabo taudtaod nang nahiabot sa kasayoran sa mga ginikanan ni Timawi nga diha lang sa unahan og diyotay sa   pinuy-anan nila ni Nikko ug Susan. Apan niining tungora lang miapong sila si Bandikil ug tibuok niyang banay. “Anak!” nagduhawit silang magpamilya sa pagkakita nila kang Timawi nga bag-o lang nakaabog sa mga bituon sa iyang panan-aw.

“Gitabangan ako lima ka dupang batang Kristiyano!.” Sugid ni Timawi.   “Damay pa Nikko …  bag-ong amigo ko.”

“Lilian, dad-a si Nikko sa sulod ug tambali ang iyang mga samad ug pangos samtang magtawag akog mga polis sa Santa Ana Police Station,” mando ni Danding.

“Di na lang magtawag pag polis” sakgaw ni Bandikil dungan ang paghulbot sa iyang kris gikan sa sakoban nga gitakin sa iyang hawak, “ako na ang mogukod kanila. Ipanimalos ko si Timawi ug imong anak, Sir.”

Nangaamang ang tanan, ilabi na ang magtiayong Danding ug Lilian, sa dihang gisundan sa lihok ang bahad sa amahan ni Timawi. Sama katulin sa isdang balo, mikilab si Bandikil tadlas sa kangitngit binansiwag ang malantip nga hinagiban sa iyang kaliwat.. .

 

 

 

 

 

 

SI BALDO UG ANG MANOK NI MANO TASYO

  

HUMAN makadimdim sa bahal nga gitingal sa pipila ka mga palainom sa tindahan ni Inse Barang, miwandog-wandog pagpauli si Baldo ngadto sa ilang pinuy-anan ibabaw og diyotay sa bugtong tapokanan sa tagabaryo sa San Antonio.  Wala magsusapinday si Baldo gumikan sa epekto sa siyete biyernes kondili tungod sa iyang kakulang og hapin sa tiyan. Nakapamahaw lang siyag bahawng mais sa iyang paggikan ganinang buntag aron mangita og inadlawng trabaho sa mga adunahang tag-iyag kalubihan ug kahumayan sa balangay.  Apan kay walay nagpahampas og nagpasakag lubi, halos mamemorayis ang iyang paniudto kon wala pa siya pautangag binangkal ni Inse Barang.

Gubot ang kaisipan ni Baldo. Bug-at kaayo ang iyang dughan nga mopauli nga sandaw bisan sa gamay nga kita sa pamuo.  Didto sa ilang payag sa bungtod adunay tulo pa ka linghod nga mga baba sa ilog inahan nga mga bata - sila sa Peding, otso anyos ug mga manghod nga si Fidel, 6 og Marcos, 3 - nga labi pang nanggikubid ang mga tiyan niarong taknaa. Ambot lang kahag nakakuykoy pa si Peding og kamote sa mikaging nga gamayng uma sa palibot sa ilang pinuy-anan aron malung-ag samtang wala pa siya makapauli.

Pinaagi sa tandang sa sumasalop nga Adlaw, nabiaw sa panagway ni Baldo ang kalibog ug kasubo. Bisan gani ang tulo ka gibhay sa kunot sa iyang agtang natataw nga kini nakapanudnod sa iyang edad nga kap-atan ngadto sa daw singkuwentahon na nga hamtong. Dako gayod og sangpotanan sa iyang panglawas ang pagkamatay sa iyang asawa nga si Dalmacia mga tulo na ka tuig karon gumikan sa sakit sa baga. Balo, naiya ang tanan nga kaakohan sa rabanit nga panimuyo. Ang iyang bugtong buhing igsoon sa kanait nga lalawigan sa Agusan del Sur wala say nahot nga sarang kapangayoan og ayuda sa iyang kahimtang. Patay na usab ang ilang mga ginikanan sa natalikdan niyang lalawigan sa Bohol kapin napulog pito na ka tuig ang milabay. Labi na nga wala siyay mapaabot gikan sa iyang mga ugangan nga nag-ilaid usab sa kakabos sa Davao del Sur.

“Kapait ba sa kinabuhi ko karon… Morag nag-usarang gapnod kos lawod sa kawad-on!” nanghupaw si Baldo samtang nagkaduol na sa iyang payag nga nagkagusbat na sa bungbong niining amakan ug sa atop kugon. Maayo ganiy kay misugot ang tag-iya sa yuta nga kanhi iyang agalon sa pagka sulugoon didto sa siyudad nga magbalay siya samtang bantayan ang maong luna nga mokabat ug tunga sa iktarya. Nasunog man god ang una nilang balungbalong sa lugar sa mga eskuwater sa dakbayan sa paglabay sa duha ka tuig nilang panagluon sa kaminyoon ni Dalmacia nga binatonan upod kanhi sa usa ka magtiayon sa siyudad nga dunay kawhaag lima ka kilometro nganhi sa ilaya sa San Antonio.

            Paghimungtod ni Baldo sa ilang tugkaran, takulahaw mihun-ag ang hilaw nga pahiyom sa iyang nawong. Maoy misugat sa iyang paghiuli ang talisayong sunoy sa ilang silingan nga arangan mga tulo ka gatos ka dupa habig sa amihanan sa bungtod nga nagkurna og usa ka abuhong dumalaga. Dinhay bahad nga natawo sa iyang hunahuna bisan asa sa duha ka manok.

Ginamit ang karaang bukag nga giagop-opan sa silong sa payag, wala maglisod si Baldo pagtaklob sa sunoy. Nakaislag ang dumalaga. Hanas maniklog manok sa iyang kabatan-on, dali rang nahimulbolan ang manok una siya mosaka sa itaas sa ilang payag.

BANTANG na kaayo ang bag-ong subang nga Bulan sa sayong kagabhion. Apan wala pa gihapon mainsakto pagkaluto ang giadobong manok ni Baldo. Daginoton ang iyang sugnod sa dapog nga hinimo sa liundok sa kinabkag nga yuta nga gialihan sa kuwadro sa sinasang kawayan.

“Dugay pa luto, Tay?” pakisayod ni Marcos nga maoy kinayagpisan sa tulo ka mga liwat ni Baldo.

“Di na madugay, Anak,” tubag ni Baldo nga wala na gani molingi kang Marcos gumikan sa iyang pagliwagliwag sa binughang binunga sa dapog nga gitak-angan sa kasarangang kaldero sa linunggob nga sunoy sa ilang tugkaran.

“Gutom na sab mi kaayo, Tay,” dason ni Fidel.

“Sus, pila lang goy gahos sa bukbokong kamote ganinang udto, uy,” dugtong ni Peding nga miampad sa duha niya ka mga manghod sa pagsud-ong sa nagdilaab nga dapog.

Wala magtimik si Baldo. Gisapawan ang iyang panghunahuna sa makapalaway nga inalisngaw sa abihid nga gilamas sa nahiwahiwa na nga sunoy diin duha ka oras kapin ang nakalabay ambongan pang nagbirigbirig ug nagkurokutok sa kiliran sa dumalaga.

“Sus, mabuhong na gayod kami niini.  Kalami na lang bisag lanlanon lang kay mora man lamang kiniy nahikap niining gabhiona,” nagkanayon si Baldo sa kaugalingon nga niining tungora gipaningot na sa kaalimuot ug kainit sa dapog.

Samtang nagpaminaw si Baldo sa kinagadkad sa kaldero, inanay nadunggan niya si Minggoy, ang say-ang pahinante sa koprasan ni Don Amon didto sa ubos apan Diyosnon ug pilosopo nga gikan sa Kibawe, Bukidnon. “Kon mahibalik ako sa pagkapangka-pangka, di gyod ko mangiriw aron busgon ko ang akong kaugalingon sa kapritso, ilabi nag alang sa akong tiyan,” nagkanayon si Minggoy usa niana ka palis nga nagkabagat sila sa tindahan ni Inse Barang ug naghuluhisgot sa nagkalainlaing butang sa kinabuhi.

“Didto sa amo daghang mga maot nga nag-ampo-ampo sa simbahan apan tikasan diay sa ilang negosyo ug madaogdaogon sa ilang mga trabahador,” padayon ni Minggoy.

Kay wala man makasumpay si Baldo, midugang pa gayod kini sa pagtulisok: “Daghan sab kong nasaksihan sa akong pagkapanday sa unang mga tuig nga ang mga kaubanan sa konstruksiyon mamolsag lansang ug uban pang maidlom nga butang sa nagpahimog gambalay. Tarong ba god kana?  Makatulon ka bag maayo sa pagkaon nga dugos sa pangiriw o panikas sa imong isigkaingon bisan pag siya adunahan? Kon akoy gigutom, kon akoy nagkinahanglan, di ko ikaulaw nga mangayog panabang sa nakalabaw kanakog kahimtang…”

Nahisagmuyo si Baldo. Sa bata pa siya, ginasilsil usab kanunay sa iyang alimpatakan ang mga Sugo sa Diyos sa iyang inahan, ilabi na ang dili pagpangawat. Unya miunlod siya sa halawom nga pagpamalandong sa mga pulong ni Minggoy. Daw maidlot nga bangkaw ang mga pulong sa taga-Kibawe kon itamparos kadto sa mga kahiwian sa iyang kabatan-on ug sa gibuhat niya ganina sa ilang tugkaran.

“Tay, midukot na!” sing-al ni Peding sa ilang amahan nga wala na mahinuno sa giluto. Namad-an nag sabaw ug misugod na pagpanimahong pagod.

“Áy… “ mao ray nalitok sa amahan ang maong bugtong  pulong sa kahikurat ngadto  sa tulo ka bata nga daw naughan na ang mga tutunlan sa pagtinulon sa ilang laway sa pagpinaabot sa bangkete.

APAN sa kalit gibulanit ni Baldo ang kaldero bisan may nahibilin pang kainit ang kaw-id niini. Unya, sa walay tingog-tingog, midangkulos padulong sa kayda.

“Tay, asa ka? Unsaon mo kanang kaldero, Tay?” namiyak daw mga piso nga gibawian sa ilang patuka.

“Paghilom mo!” ni Baldo pa dayong kanaog nga halos laktawan ang kataposan sa tulo ka ang-ang kawayan sa hagdan nga pinobre.

“Tay, balik, Tay!”  Apan ang singgit sa tulo ka bata gilamoy sa kahilom ug kangitngit sa kagabhion sahi sa paglamoy niini kang Baldo dili pa dugay.

“MAAYONG gabii… Bii, Mano Tasyo!”

“Kinsa ‘na?” matod sa tigulang nga midungaw sa bentana sa ikaduhang andana nga balay sa liogan sa bungtod.

“Si Baldo, Mano Tasyo,” tubag ni Baldo sa paghidungka niya sa tugkaran sa labing duol niyang silingan.

“Nagabhian ka, Baldo.  Unsay ato nimo?” sa tagbalay pa nga misugod sa pagkanaog binitbit ang petromak gikan sa salas niini ngadto sa unang salog aron sugaton si Baldo sa tugkaran.

“M-mao lagj, M-Mano,” nagkabunga-bunga si Baldo nga giyunyonan sa kakulba ug kaulaw atubangan sa uaa sa pipila ka tinamod nga lumulupyo sa San Antonio tungod sa iyang katarong ug katubig-tubigan.

“Morag di na maugmaan ang tuyo mo, Baldo… O duna kay dakong problema?”

“Wa ka masayop, Mano Tasyo.”

“Unsay imong suliran, Baldo?”

“Nakasala ko, Mano.”

“Nakasala kang kinsa?

“Kanimo, Mano?”

“Sa unsang hinugdan?”

“Niining sulod sa gibitbit kong kaldero, Mano!”

“Niana? Naglibog ko, Baldo, sa imong tanghaga!” sa tigulang pa dungan ang pagbutang sa petromak sa yuta.

Milakbit pagsaysay si Baldo bahin sa sulod sa kaldero.

“Bantog da nga nakulangan ang akong mga manok sa pagkurok ko ganina…” sagbat ni Mano Tasyo sa mubong asoy ni Baldo. Apan walay gipakitang kasuko ang tigulang.

“Nabuhat ko ang maong pagpanamastamas sa imong hayop, Mano, gumikan sa kapit-os.  Wa na gayod akoy matilok ning gabhiona aron makapanihapon unta ang akong mga anak.”

“Diay ba?”

“Lagi, Mano.”

“Nan, unsaon ta man kini karon?”

“Akong iuli kining manok mo, Mano, bisan naluto na.”

“Iuli?”

“Oo, Mano, kay di ko matulon ug ingon man tingali sa akong mga anak ang butang nga kinawat. Ulahi ko na kining naalinggatan nga supak sa kasugoan sa Diyos ang akong nabuhat nga sala!”

“Nanihapon na mi, Baldo,” maaghopong tubag ni Mano Tasyo.  “Dad-a pagbalik sa inyo ang kaldero ug napiho ko nga gikinahanglan kana sa imong mga anak ang sulod niana.”

Natandog ang galamhan sa kaayo sa tigulang, wala kapugngi ni Baldo ang paggusod sa pila ka lusok sa luha sa iyang mga mata. “Pasayloa, tawon ko, Mano Tasyo.  Daghan usab nga salamat sa imong kaayo!”

“Way sapayan.”

“Maayong gabii pag-usab, Mano, ug moadto na ako.”

Sa dayong liso ni Baldo aron mobalik sa agi, mipagukod og pila ka mga pulong si Mano Tasyo: “Sa sunod, ayaw pangawat kon hamokon kamo sa kagutom ug ubang panginahanglanon. Manuktok ka sa ganghaan sa may ikasarang nga maluluy-on ang kasingkasing.”

Sa panapos ni Mano Tasyo, misamot ang pagbul-og ang mga luha sa kahinuklog sa mga mata ni Baldo.

 

 

 

ANG GAKIT NI NOEBONG

 

ANG ulan ganinang hapon misamot pagbunok padulong sa tungang gabii. Ang tinabisak sa daw guang-guang nga mga lusok sa ulan maorag molusno sa bubongang kahoy ug kugon sa payag nga nag-umbaw sa tampi sa suba sa Sinuda. Ang kamaot sa panahon nakapabalaka ni Noebong, usa sa mga timawa nga amahan sa panimalay sa nagkapuo nga tribu sa mga Giyangan sa pag-utlan sa Dabaw ug Bukidnon.

Wala gayod mahimutang si Noebong sukad pa ganina sa ilang sayong panihapon. Nahinanok na lang ang bag-ong nanganak niyang asawa ug babayeng puya niini ug sa ilang kamagulangan nga si Kadong sa hagip-ot nga sibay nga binungbongan lamang sa panit sa kahoy ug sinawgan og linipak nga kawayan, apan si Noebong daw gianipay– mohigda ug mobangon matag karon ug unya. Wala siya mabalaka nga mosuyla ang baha sa suba, apan gikahadlokan niya ang buhawi nga simbako mohugpa sa liogan sa bungtod nga gitarokan sa ilang payag. Kon mahitabo kana, nabalaka si Nobeong nga ang iyang kapehan ug kamaisan ug ingon man ang ilang kabawng igdadaro, mga kanding, mga piso, sunoy ug himungaan mabanlas usab ngadto sa walogong bahin ubos sa ilang pinuy-anan.

Sulod ugod sa pangedarong kap-atag tulo, si Noebong nakasinati na sa malumpagong bunok sa ulan ug baha sa ilang namat-ag kahayag nga dapit. Alang kaniya, ang ulan karong gabhiona maisip nga usa sa makusog ug mabug-at sa kasaysayan sa Sinuda. Matag ulan sama niini nga gidugayon ug kabug-aton, nahinumdom si Noeong, aduna gayoy mapagan nga mga kinabuhi ug ingon man sa kadaotan sa mga tanom, kakahoyan ug kahayopan. Dili usab kalikayan nga adunay mga tinumping troso, tinabla ug mga sangang igsusugnod didto sa ilaya nga mangakay-ag ug madagit sa baha paingon ngadto sa ubos-ubos nga bahin sa nagpangahalhag ug himalatyong lasang sa ibabaw. Mosamot gayod ang danyos sa katalagman sa manghinobrang ulan ug baha kon kaluhaan ug buhawi, dalugdog, kilat, liti ug lipak.

Tuod, wala magpalibak ang usa sa gikahadlokan ni Noebong - ang lipak - nga maorag kaliboan ka masinggan nga misinggaak sa naglugitom nga kalangitan. Ang makahadlok nga kasipa niini nakapakugang sa banay ni Noebong - si Dalyang, iyang asawa, daw gialimungawan nga mitimbakuwas gikan sa lawom nga paghinanok; ang tulo pa ka bulang puyang babaye mitig-ik ug wala na mohunong sa pag-uha; ug si Kadong, 4 ka tuig, miduyog upod sa pag-agul-ol human hikurati sa kasuko sa langit.

“Uy, wa pa diay ka mahikatulog, Bong?” sa asawa pa sa dihang naayom na ang panimuot gikan sa kahikugang sa lipak.

“Wa pa lagi kay naniid ko sa panahon,” tubag ni Noebong sa kapikas nga wala gani niya lingia kay didto sa tinakpang bugtong tamboanan sa payag ipuntariya ang lapoy niyang mga mata.

“Gikuyawan na nuon ko ining gidak-ona sa ulan,” ni Dalyang pa nga didto mopatighulog ang mabalak-ong tinan-awan nga natandangan sa anup-op nga siga sa lamparilya sa giubayan nga puya. Unya, mipuno: “Mao na ba kini ang giingon sa mga misyonaryong ugis nga timailhan sa pagkagun-ob sa kalibotan, Bong?”

“Ambot lang.”

“Basin bayag karon nang tungang gabii matapos ang kalibotan, Bong?”  Daw gituhopan na gayod si Dalyang sa kalisang.

“Uy, katulog na lang pagbalik. Ayaw palabiha ang pagpalusad sa imong hunahuna sa atong kataposan ining higayona,” badlong sa bana. Unya, mipaagpas: “Pasagdi ako nga magtukaw sa pagbantay ug pagpanalipod kaninyo.”

Nagpatuo si Dalyang sa bana.

HUMAN sa paghitagpilaw sa iyang hataas nga pagpulaw sa gibunokang kagabhion, kalit nahigmata si Noebong sa tumang kakamig sa gigabonang kabuntagon. Bisan maorag ulo sa hubog, gipugos ni Noebong pag-isa ang iyang duha ka abaga aron mobangon ug unya manuhid sa palibot sa ilang payag kon unsay nadaot sa ulahing pagbunok sa ilang balangay. Mao pa ganiy pagtiso sa katunga sa iyang lawas sa daang banig pandan, misantop gilayon sa iyang hunahuna ang iyang igdadarong kabaw nga gitugway sa lubasang tugas dili layo sa tampi sa suba sa ubos nga bahin sa ilang payag.

“Bilanggotanan! Wa kaha madapyasi sa baha ang akong kabaw?” Milumpat si Noebong ug unya nagwandog-wandog nga mikanaog sa tulo ka ang-ang kawayan sa payag. Kon dili pa danglog ang banghilig, hapit na lang daganon ni Noebong ang dalandalan padulong sa gitugwayan sa iyang kabaw sa ubos.

Sa pagpaminaw sa hinugan-ob sa masuk-anong baha nga mipapas na sa mga ngilit sa suba samtang nagpatighulog sa ubos, wala kapugngi ni Noebong ang kabalaka sa daotang kapalaran sa ilang kabaw pagkatapos sa bunok tadlas sa nahiaging gabii.

“Nia ang pisi, apan hain na ang among kabaw?” masub-anong nangutana si Noebong sa kaugalingon.

Ang dinaguok sa nagpadayong bul-og sa baha duol kang Noebong maoy nahimong makantalitahong tubag sa mawilihon niyang pakisusi sa nahanaw nga katimbang nga hayop.

Pagkataudtaod, mibalik si Noebong sa agi nga maorag napus-an sa apdo.

Labi pang naluspad ang iyang katibuk-an sa dihang paghimungtod niya sa tugkaran sa payag, mibiaw ang kadaot sa iyang kamaisan ug kapehan nga kadaghanan nangaluad sanglit nakankanan man sa makusog nga ulan. Ang kape namungingi na unta sa kaliboan ka mga putot sa masaarong ani, samtang ang mga mais nagsugod na usab unta pagsudlot ang bungot sa mga puso.

“Lain pang bunok maintimano na gyod silang tanan,” munumuno dalang lingo-lingo ni Noebong.

SA misunod pang mga adlaw, ingon sa nawad-an nag gana si Noebong nga mangurikuri, ilabi na sa palibot sa ilang payag nga dugay naulian sa tamparos sa katalagman sa ulahing bunok. Ang gihimo niya mao na lamang ang pagpunayg hayang-hayang sa karaang uway nga duyan nga gibitay sa magkaatbang nga sanga sa gulang nga nangka sa kilid sa ilang payag. Makanunayon ug lawom ang panghunahuna niya nga hinanigan sa kawili sa pagkabanlas sa iyang kabaw ug kadaot sa iyang pananom. Sukad-masukad mao kini ang kinaubsang diwa sa kaugalingon ni Noebong human mangapagan ang iyang mga ginikanan ug tulo ka igsoon sa usa usab ka dakong bunok ug baha mga kawhaan ug lima na tingali karon ka tingpamulak.

“Uy, naunsa ka na man, Noebong? Di baya maayo ang kanunayng pagtungok gumikan sa demalas nga imong nahiagoman,” buyag ni Dalyang nga nagkugos sa iyang hilakon nga puya ambo sa bentana sa payag nga gisugdan na upod og gabon sa nagkakamig nga palis. “Higutman baya ta anang kalaki mo, Noebong…” puno sa asawa dayong balik sa dapog nga pipila lang ka lakang tadlas sa gamayng hawanan sa ilang yanong pinuy-anan.

Bisan nakasabot si Noebong sa buot ipasabot sa iyang buotang asawa nga gikan sa tribung Matigsalog sa silingang balangay sa Mapula, dinhay laing butang nga misulod sa iyang kaisipan nga nagkinahanglan og hinanaling paglihok alang sa ilang kaluwasan sa laing bunok sa ilang dapit.

“Ugma sugdan ko ang maong gimbuhaton,” matod pa ni Noebong sa kaugalingon. “Nakita nako sa kristal sa akong hunahuna nga adunay nagsingabot nga katalagman nga lisod ikyasan sa kadaghanan.”

PAGKAUGMA, sayo kaayo si Noebong nga nagtakin og sundang paingon sa amihanang bahin sa ilang payag aron tultolon ang tulo ka nagsanggaka nga mga hut-ong sa kawayang kabilin sa iyang kugihan nga amahan.

Human makalusot sa sampinitong kalikopan sa maong kawayanan, naghimo gilayon si Noebong og minaomao nga hagdanan aron sugdan ang makutas nga pagbatas sa gikinahanglan nga mga bulos alang sa pagahimoong gakit sa kaluwasan pananglitan mahitabo ang delubyo sa kabag-ohan.

Pag-abot sa ikalimang adlaw, ang tulo ka pundok sa kawayanan daw mangaundol na. Tingali mokabat sa kan-uman na ka bulos ang gipahagba ni Noebong. Miabot usab og tulo ka adlaw niyang hinakot ang maong binatas nga kawayan ngadto sa tampi sa suba nga nahimutang sa sidlakang bahin sa ilang payag.

Human mapundok ang maong mga bulos sa kawayan sikbit lang sa tugwayanang tugas, naggahin na upod si Noebong og duha pa ka adlaw nga mamutol og uway didto sa lasang sa may kasadpang bahin sa ilang payag. Panagkos niya ang uway sa himoon nga higanteng gakit nga kabakwetan sa iyang banay kon simbako mahitabo, pito ka lawod, ang makalilisang pagsuyla sa baha sa suba nga nagtadlas sa ilang duol gikan sa ibabawng bahin sa nagkanipis nga lasang. Tuod man, sa pag-abot sa ikatulong adlaw, nagnawi na si Noebong sa hinagdawan niyang uway sa lasang.

Pagkilab sa mga adlaw, si Noebong mapailobong nagtagik sa tiyan sa gakit ginamit ang mga bulos sa kawayan nga may gitas-ong dul-an kawhaan ka dupa.

Usa niana ka adlaw, dinhay usa sa pipila ka silingan nga mga sakop sa tribung Bagobo sa pikas bungtod sa Sinasa nga wala makapugong sa pagbuyag sa gihimo ni Noebong sa tampi sa suba: “Uy, Noebong, unsa ba kanang imong gihimo?”

“Gakit, Libayao.”

“Pagkadako nga gakit, daw arka!” tuaw sa ikaduhang Bagobo— si Olanyog— nga bag-ohay lang nabihag sa mga misyonerong Baptis didto sa ubos nga kapilya sa Gumitan apan kakumbuya sa usa ka Insek nga tigpuhonan sa supak sa balaod nga panoroso sa ibabaw.

Mitindog si Noebong gikan sa pagniyuko sa pagtakgos sa luwang-luwang sa gakit aron tagdon ang hut-ong sa mga lumad nga inunhan ni Olanyog. “Kinahanglan dako gayod ang himoon kong gakit aron luwanan sa akong pamilya, kabtangan, pagkaon ug kahayopan simbako mahitabo ang malunopong baha sa wa hibaw-ing adlaw.”

Gisugat kadtong mga pulonga ni Noebong sa katawa nila ni Olanyog nga nagpamilt sa biaybiay.

“Wa gyoy kalainan sila sa akong asawa…” sulingat ni Noebong apan wala mahilwas ang maong mga pulong. Didto na lamang ipabiaw ang iyang kahiubos ug kaitok sa iyang mga silingang bukidnon sa iyang tinan-awan nga sulot ug masulingahon nga daw agila nga nasuko sa mangangayam. Kon wala pa manglakaw sila si Olanyog paglabay sa pipila ka gutlo, hayan nakatilaw unta silag mahalang nga mga pulong ni Noebong.

Paglabay sa usa ka bulan, naporma ra gayod ang gakit ni Noebong nga maorag talagsaong pagoda sa Insek. Ang maong gakit gigahinan gayod ni Noebong og pagapaga nga inaptag anahaw alang sa iyang asawa ug duha ka anak umbaw gayod sa liogan sa dulong sa balsahan sa suba nga gihanigan sa gipatong-patong nga kap-atan ka mga bulos sa kawayan. Gisalimbongan pa gayod ni Noebong ang maong pagapaga og amakan aron kabatokan ang kainit ug katugnaw kon madugay-dugay unya ang ilang pag-utaw-utaw kon mahitabo ang iyang gikahadlokang inahan sa mga baha ug lunop.

 

Gumikan sa paggugol ni Noebong halos sa tanang mga gutlo, mga duha na karon ka bulan sukad sa ulahing pagbaha sa Sinasa, ingon sa nahiklin na ang iyang pag-atiman sa iyang uma ug pagpangayam og osa ug bahoy-ihalas sa lasang.

“Uy, Noebong,” mamahayon si Dalyang sa dayon na nilang katulog usa niana ka gabii, “basig higutman ang atong pamilya sa imong pagkabuang sa kahibulongang gakit nga mao nay sumsomang estorya sa Sinasa.”

“Di kana mahitabo, Yang,” sagbat ni Noebong. “Saligi ako nga di ko kamo kawangon.”

Usa ka panghupaw ang gisumpay ni Dalyang.

“Hatagi usab ako sa kahigayonan nga makapamatuod nga adunay dakoan uyamot nga kapuslanan ang akong gakit tali sa atong pagpakabuhi dinhi sa ilaya nga sabog sungogon sa katalagman sahi sa baha ug lunop”

Mitamihid lamang si Dalyang. Apan wala kadto makita ni Noebong sanglit gawas nga ganina rang napalong ang ilang lamparilya, midungan usab pagtakilid ang iyang asawa paatubang sa bungbong siniklat aron magpadalinghog sa katulogon.

MILABAY pa ang laing tulo ka bulan kansang mga adlaw hilabihan kainit ug ang mga gabii tumang katugnaw. Sa ingon nga kahimtang sa panahon, nakahatag kini og kadaot sa mga dapat sa gakit, ilabi na sa mga takgos nga uway nga nangiyukos. Ang tiyan sa gakit maorag gihulga na usab sa lumot ug anay.

Si Noebong nga nagsuling-suling sa mga bahin sa iyang gakit niining palisa nalabyan na upod sa hut-ong ni Olanyog nga tingali gikan pa nagpaaway og kabayo didto sa ubos nga balangay sa Buhi-Patag. Sahi sa naandan, nagbugal-bugal na usab si Olanyog kang Noebong, sa pag-ingon: “Maayo pa, Noebong, himoon mo na lang alad sa baboy ug pugaran sa mga himungaan kining imong gakit. Wa may nakapulos niini sukad, di ba?” Gipaagpasan pa gayod kadtog hugyaw sa upat ka kaubanan ni Olanyog.

“Wa pa ron,” mapaubsanonng tubag ni Noebong nga may pagkamanghod ug mga napulo ka tuig sa kunotog nawong ug upawog ulo nga Olanyog.

Pagtalikod na nila ni Olanyog, nangusmo si Noebong: “Pagkahilabtanon gyong mga tawhana!”

Mipadayon pa ang ting-init og usa pa ka bulan nga nakahinas na gani sa ubay-ubayng bahin sa lasang sa Kitaotao tungod sa nag-ulhos-ulhos nga sunog sa kakahoyan. Bisan sa ingon, wala lang gihapon molugak ang pag-amoma ni Noebong sa iyang gakit, gipunayan niya kinig hulip sa nagpanglugtas nga takgos. Iya pa ganing gihimoag lung-agan dapit sa dulong sa gakit. Sa sunod nga adlaw, nanguha usab si Noebong og bawok sa patikan ug naghimog santik nga kawayan ug duha pa ka batong lag-it. Nagtumpi usab siyag mga pagkaon nga dili dayon madunot. Lakip na ang mga pinutpot nga igsusugnod.

PAGHIABOT sa laing tingpamulak, namatikdan ni Noebong nga milubad ang panahon. Gikan sa makapasong hulaw, makamig na ang kalikopan sa ilang balangay. Nagmadag-omon na usab ang lasang sa ibabawng bahin sa ilang payag.

Unya nianang pagkagabii, mibundak ang ulan. Gikalipay kadto ni Noebong. Una, mawagtang na ang kaigang sa kagabhion ug makaligo na ang iyang mga tanom.

Apan sa dihang nagpadayon ang ulan, mibalik ang kakulba sa sapsingong dughan ni Noebong. Maorag sumad karong gabhiona sa paglampurnas sa baha sa ilang kabaw ug ubang kabtangan sa palibot.

“Bunok na sab, Bong?” mitimbakuwas si Dalyang sa higdaanan ug gianinaw ang mga mata sa hagip-ot nga hawanan sa ilang payag.

“Oo… unta di kini modako pa sahi sa miaging pagbunok,” tubag ni Noebong dungan ang pagbakod aron maniid usab sa dagan sa panahon sa gawas.

Gumikan sa walay puas nga pagtabisak sa ulan, nagminanok intawon ang magtiayon sa ilang pagkatulog. Salamat na lang nga nahinanok na ang duha nila ka anak. Apan nabalaka si Noebong nga basig makuhaan si Dalyang nga naghambin na usab og tulo-na-ka-bulang taliabot nga saha sa ilang panagtiayon.

Sa pagpanganahag na sa kabuntagon, nagsuka-sukag lapotay nga laway si Dalyang.

“Daan pa ko… maapektohan gyod si Dalyang sa daotang panahon,” ni Noebong pa sa kaugalingon nga masulub-on ug mabalak-ong nagsud-ong sa iyang asawa. Unya, nangukit: “Unsay paminaw mo, Yang?”

“A, dala lang ni sa akong pagsamkon…” tubag ni Dalyang nga nagpamahid sa iyang laway ginamit ang sidsid sa iyang nagkaugpas nga patadyong.

Wala madugay, milurang ang ulan. Unya mikutat sa dayon. Migusod na usab ang kalipay sa dughan ni Noebong. Iya usab gipanghinaot nga mosidlak na ang Adlaw aron abogon ang nagpangumpayot nga katugnaw sa kabuntagon nga giputos pa sa gabon.

PAGKAHUMAN sa ilang pamahaw, maoy unang gisuhid ni Noebong ang kahimtang sa iyang gakit. Misuyla gayod ang suba ug nakapalunop sa gilubgan sa gakit. Hinuon, ang gidaghanon sa lubog nga tubig wala makapalutaw niini.

“Mas kusog pa gyod diay ang bul-og sa baha karon kaysa miaging tuig,” nagkanayon si Noebong sa kaugalingon. “Bunga na kini sa tinonto nila ni Olanyog…”

Sa paghinunahuna niadto, nabatyagan ni Noebong nga dinhay dili maihap nga liso sa kabalaka ug kalisang nga nanurok sa iyang galamhan. Hangtod nga kahilakon siya nga mihapuhap sa usa ka bahin sa gakit ug miingon: “O, Bathala namong Makagagahom, hapit na ba Nimo kini ipagamit?”

Nianang pagkagabii, maoy nahimong ikaduhang kadulog niya sa pagkatulog ang maitom nga sangpotanan sa iyang kabalaka ug kalisang ganina didto sa gilusbogan sa iyang gakit.

Unya, sa takulahaw lang misiak sa tungang gabii ang makalitong lipak. Silang tanan sa payag nakuratan. Mihilak si Kadong ug ang puya sa kalisang sa singgaak sa langit. Una makalitok og mga pulong ang magtiayong Noebong ug Dalyang, midahunog ang dalugdog nga gisundan sa pagbundak sa ulan.

Unya….

Liti.

Dalugdog.

Ug ulan pa gihapon.

Tingali didto sa ubos nagdahunog na usab ang baha ug sa ibabaw niini nagkayamukat ang mga dalid ug uban pang gapnod.

Apan ang milakra sa tumang katin-aw sa kaisipan ni Noebong mao ang iyang gakit. Gipangilogan sa katumanan sa katuyoan sa iyang mugna nga sakayan sa kaluwasan sa iyang banay ug kinsa pa nga mahisakay sa pag-abot sa taknang gikahadlokan.

“Noebong …” daw hagawhaw nga tingog ni Dalyang, “morag wa man motang-on ang ulan?”

“Pag-ampo diha.”

“Kang Hesus nga gitudlo sa paring puti o sa Bathala sa Giyangan?” may sambog sa pagkatarantar ang panuno ni Dalyang.

“Bisan sa unsang Ginoo,” untop nga sumbalik ni Noebong.

Nagpadayon ang paghusa sa ilang duha ka anak.

“Hilom dihag hilak, Kadong. Maayo pay imo akong tabangan pag-ampo nga mohunong na ang bunok!”

Unya mitindog si Noebong. Pagkahuman, gipawos ang sarok nga gisab-it sa karaang sungay sa osa nga gilansang sa gamayng haligi sa kosina.

Paghana niyag kanaog sa tulo ka ang-ang nga hagdan, misangpit si Dalyang: “Asa ka, Bong?”

“Sa gakit.”

Apan wala na siya mogamit og gatosan pa ka lakang aron suhiron ang pinangga niyang gakit. Ang gakit maoy misugat sa nanagko niyang kalimutaw nga nabiaw sa kangitngit.

“Diyos ko! Nagdamgo ba ako? Ang gakit ania sa ngilit sa among pantawan bisan pa sa banghilig nga nahimutangan niini?” Nagliraw-liraw ang mga mata ni Noebong sa katingala samtang nag-asod upod pagtambor ang iyang kalisang.

Inay mohinay, ang ulan misamot hinuon kakusog kansang mga lusok daw nanusok-tusok sa kagabhion.

Unya misapigad na gayod ang dulong sa gakit sa tugkaran sa payag. “Puwerte na gayong pagdako sa lunop niining mga orasa…” ni Noebong pa sa hilom.

Sa sunod nga mga gutling, nagpanawag na si Noebong kanila ni Dalyang ug Kadong nga mangandam sa pagluwan sa gakit. Sa kasamtangan, girumbo ni Noebong ang kanding nga nagtiyabaw sa katugnaw sa palibot sa gihiktan niining nangka. Giduyogan usab kini sa pares nga baye kansang tingog nagbalod-balod sa kalisang. Uban sa pipila ka manok sa pantawan, sila gipahimutang ni Noebong sa tunga-tunga sa gakit nga may gigahin nga luna alang kanila.

Lalang langitnon tingali nga ang ulan mikutat paingon sa kabuntagon. Apan bisan pa sa ingon, wala na mohunong si Noebong sa pagkarga sa tanan nilang kabtangan ug pagkaon (tinipigang ube, apale, humay tapol, uban pa) ngadto sa tinuyong pagapaga alang sa iyang pamilya. Ang ubang bahin sa ilang payag sahi sa sera sa pultahan ug tamboanan gitangtang ni Noebong ug gidugang pagsalimbong sa ilang bag-ong puluy-anan nga nagasugod na paglimba-limba.

“Mao na kini… Mao na kini!” nagmunumuno si Noebong dinuyogan sa wala hisabting lagubo sa iyang dughan.

Sa pagmando ni Noebong nga mamalhin na sila si Dalyang ug duha ka bata ngadto sa pagapaga nga haom gayong mipatungod sa pultahan sa payag, wala na magdaghag langas ang iyang kapikas bisan wala kiniy maayong buot sa gakit niadto.

Pagsulod ni Noebong sa pagapaga, mibalik na usab pagpangatagak ang kaliboang supang nga mga lusok sa ulan nga nakapadugang sa pagtubo sa lunop.

“Bag-o ato balay, Tay?” sukit ni Kadong sa amahan.

“Oo, anak, kay gibahaan ug gilunopan ang atong payag,”

Unya misapaw ang hilak sa gikugmang puya. “Sus, Noebong, gitugnaw ug gigutom na ang bata,” pahibalo ni Dalyang sa bana.

“Agwantaha lang una ninyo. Inighunong sa ulan makainit na kitag tubig sa takuri ug kaha makalung-ag og ube o makalugawg tapol,” maymay ni Noebong sa iyang mga sakop nga wala gihapon mahiluna sa pagpahigayon sa nagkatibuwagsang mga butang nga nahiluwan sa pagapaga sa gakit. “Diyos namong Maluluy-on, luwasa kami sa kadaotan,” matod pa ni Noebong.

“Kasaligan ba kaha ning gakita, Noebong?” Maduhaduhaon si Dalyang.

“Kon wa kay pagsalig sa gakit, mosalig kita sa atong Diyos,” sakgaw ni Noebong nga mipasiklap sa tulo ka tukon ubay sa pagapaga.

PAGLABAY sa ikatulong adlaw, human biyai ang ilang payag, nagpautaw-utaw na lang sila si Noebong sa ilang gakit nga walay tumong ibabaw sa nangabuni nga kabanghiligan ug kawalogan. Hinuon, wala hugpai sa gutom ang iyang banay kay makamao man siyang mobag-id og lumadnong santik pinaagi sa kawayan nga pinabilohan og bawok sa patikan aron makainit og tubig ug makalung-ag sa dapog nga iyang hinimo sa wala pa ang katalagman. Gawas sa ilang balong mga pagkaon ug kanding, manok ug kape, nakapanumos usab sila sa mga ngilit sa gakit diin daghang nasalay nga mga saging ug nangalipong baboy-ihalas ug osa. Sa sunod nga mga adlaw namandera sa kasahos ang gakit bisan gihamogan sa ulan.

“Nagtagbo na tingali ang dagat ug kasubaan,” gibuak ni Noebong ang kahilom sa ilang panagdulog usa niana ka gabii sulod sa pagapaga sa gakit.

“Mao na ba kini kadtong giingong kagunawan sa wali ni Padre Morgan didto sa piyesta sa Gumitan?” pangukit ni Dalyang.

“Ingna nuon nasubli ang panahon nila ni Noah,” sukli ni Noebong.

“Kon mao, magdugay pa gayod ta nga magpautaw-utaw sa lunop?” mabalak-ong pakisayod sa asawa.

“Hinaot unta di kana mahitabo sa atong panahon,” tubag sa bana kansang hunahuna mipanaw balik sa Sinasa kon nainunsaon na kaha ang ubang mga silingan sa maong balangay ug ingon man sa uban pang mga lumad-bukidnon.

NIANANG pagkasunod adlaw, takulahaw lang nakiog ang gakit sa makusog nga pagbangga sa usa ka mabug-at nga gapnod nga nakapahikurat kanila ni Noebong.

Dihadiha, gianinaw ni Noebong ang bahin sa ulin sa gakit diin didto magagikan ang pag-uyog dili pa dugay.

Usa diay ka higanteng lawaan ang mibangga kanila. Bisan sa kadaotan gihapon sa panahon gumikan sa nagpadayon nga bunok, nakita gihapon ni Noebong ang usa ka tawo nga nagkabyon sa tunga-tunga sa batang nga buhi. Sa pagpaduol niya, naaninaw ni Noebong nga mihiyak-hiyak pa ang dakoong tiyan sa upawong lalaki.

“Olanyog? Olanyog?” sunod-sunod nga suna ni Noebong.

Apan walay tubag ang pangukit ni Noebong gikan sa gipadul-ang say-a sa lunop.

Mikuha gilayon si Noebong og pisi nga salin sa nawani nga kabaw ug gihigot niya kini sa mituybo nga sanga sa lawaan aron dili mahimulag ang batang sa gakit. Unya mikuha siyag tag-upat ka dupang bulos sa kawayan aron himoong ligdasanan sa gikutasang tawo nga gituhoan niya nga si Olanyog.

Sa dihang napaligdas na ni Neobong ang upawong banlas ngadto sa pagapagang bulos sa kawayan, nasuta gayod niya nga si Olanyog ang nasay-a sa iyang gakit.

Miliraw ang mga mata ni Noebong nga nasulawan sa daginotong kahayag sa binunokang kinaiyahan. Pagkataudtaod, gibalikan og gamayng panimuot ug nakamay-ong si Olanyog sa nakabangal kaniya. “ Noebong?”

“Oo… si Noebong ko. Komosta ka, Olanyog… maingon usab ang mga kauban mo sa banay?”

“Tingali wala na silang tanan… lakip na ang kadug-ol kong mga silingan. Bag-o lang gani nahimulag si Libayao ining batanga kay wa na makaantos sa kaluya sa pipila na ka adlawng kinabyon ug kawalay kaon…” maluyahong asoy ni Olanyog.

Milingo-lingo si Noebong, timailhan sa iyang pagkasubo sa gidangatan nila ni Olanyog. Unya miingon: “Ngari, balhinon ko ikaw sa gakit.”

“Di na kinahanglan, Noebong. Daghang salamat sa imong pagpakabana. Di na ko magdugay….”

“Ayaw pag-ingon ana, Olanyog. Maluwas ka pa… Aduna miy lanot sa tapol…”

Hinayng naglingo-lingo si Olanyog nga nagpahibalo nga wala na siyay kalaoman nga magpalugway pa sa iyang hinulamang kinabuhi. “Apan una ko mabugtoan sa gininhawa dawata ang tim-os kong pagpangayo kanimog pasaylo sa pangantalita ko kanimo niadto tali sa imong gakit, Noebong…” panamilit pa sa himalatyong silingan ni Noebong.

Maorag diha pa kadtoy idugtong ni Olanyog, apan wala na man mokutib ang iyang mga ngabil. Inanay na usab nga mipiyong ang iyang mga mata, samtang ang iyang mga tudlo mikiwi sa kaluspad.

Mihangad  sa langit si Noebong una niya balinglinga ang bug-at nga lawas ni Olanyog ngadto sa ulin sa gakit. Iya kining gihinay og paanod sa sulog.

 

 

ARTISTA NA SI MINGGOY

MAORAG giuyog sa alimpulos ang payag nila ni Didoy ug Estay nga mikalit paggaksanay taliwala sa gamayng sala sa ilang pinuy-anan gumikan sa hilabihang kalipay sa mensahe sa unang sulat ni Minggoy, burgahoy nilang kinamagulangang anak nga milagiw ngadto sa Manila mga napulog usa na ka tuig ang milabay. Dili sila makatuo nga makab-ot sa ilang anak ang giingon niining kalamposan sa iyang asanyas sa kaulohan bisan sa kamubo sa iyang hibangkaagan sa tunghaan. Kuwarto grado lang kini sa iyang pagbiya dinhi sa Balisaan, ilayang balangay sa lungsod sa Talacogon sa Amihanang Mindanao nga gilalinan sa iyang mga ginikanan gikan sa Cauayan, Negros Occidental sa dihang masuso pa siya human sa Ikaduhang Gubat sa Kalibotan.

Ang magtiayong Didoy-Estay susama ra usab og nakab-ot nga edukasyon sa ilang kamagulangan. Ang tulo ka manghod ni Minggoy nga pulos babaye mao ray arang-arang kay nakataak man hangtod sa hayskol didto sa Siyudad sa Butuan nga sakyonon pag pambot gikan sa Talacogon agi sa Suba sa Agusan. Ang abot sa uma ug duha ka gatos ka punoang abaka nga gitanom ni Minggoy una siya mibagdoy nga walay pupananghid maoy nakatabang sa iyang mga ginikanan nga makatungha ang tulo ka dalagingding niyang manghod.

Ang hudyaka nga gisalohan usab sa tulo ka manghod ni Minggoy daw nakapakugang sa hinalwang antulihaw ug binuhing mga manok sa kasilinganan. Nangatingala upod ang ilang mga silingang Sugboanon, Bol-anon, Leytenhon ug pipila ka lumad Higaonon sa mahimayaong kagahob sa payag nila ni Didoy ug Estay. Ang karterong nagkabayo maoy mibuskag sa tanghaga niining kaudtohon sa adlawng Huybes, Nobiyembre 17, 1961. Gitaho sa kartero nga ang magtiayon nakadawat og makapalipay nga balita sa ilang anak gikan sa Manila.

“Kay unsa man diay ang maayong balita, Manoy Andot?” nangukit ang labing tabiang silingan nga si Benilda sa tighatod og mga sulat.

“Mahibaw-an da ninyo kana sa di madugay!” Sa kartero pa dayong dagpi sa sampot sa iyang kabayong putig tiyan aron ipadayon ang trabaho sa unahan.

Wala gayod masayop si Manoy Andot. Wala na makahulat ang magtiayon nga si Benilda pay unang mangusisa ngano nga sila nagmaya niining higayona. Si Estay mismo nga mumagulang lag diyotay kang Benilda maoy misulong sa panimalay sa naulahi aron ibalita ang maayong kapalaran sa anak.

“Ha? Kuan na siya?”

“Oo, Benilda! Pagkagarbo namo, Benilda!”

“Naunsa si Minggoy?” Mitambo sa bentana si Aryang nga nalasawan sa iyang nadunggang estorya sa sikbit nga balay ni Benilda. “Ayaw gani mog paigot-igot pa diha!”

“Ay,” si Benilda ang miagaw sa pagpatin-aw sa gikagubtang balita, “si Minggoy artista na kuno sa Manila!”

“Kanindot bang balitaa, Mare Estay. Magpaotograp gyod ko bisan kinsa kaninyo ni Pare Didoy samtang wa pa si Minggoy!”

“Ayg una-una, Mare, kay mabuyagan ta!” sagbat ni Estay nga misamot pagburot ang dughan.
Sa laing bahin, nasayo ang pagbangka ni Didoy didto sa tindahan ni Basyo-Kikay nga dili layo sa ilaha. Uban sa tagay sa Siu Hok Tong ug sa sumsomang adobong baboy-ihalas, nagbula-bula usab ang baba ni Didoy bahin sa paghisulod ni Minggoy sa kalibotan sa mga bituon sa Manila.

“Manan-aw gyod ta ana, Pre! Apan anus-a ang salida dinhi sa ato, Pre!” nagpusutpusot ang baba ni Pedyong nga nanuasik ang bino ug tipaka sa karneng sumsoman sa hilang niining mga ngipon.

“Sa Disyembre 16 ang pagpasalida dinhi sa ato. Apan kay wa man tay sinehan, adto gyod ta manan-aw sa Montilla Theater sa Siyudad sa Butuan. Wa man tingaliy problema na ninyo… ilabi nag suwertehon sa pagpapisar og abaka o makatumbag pila ka troso,” tubag ni Didoy nga naghiyong-hiyong na ang mga mata sa way puas nga pagyugom sa bino sa Insek.

“Mas maayo gyod og librehon na lang ta sa pambot ug sa pulta sa sinehan ni Pare Didoy!” ni Kanor nga tumbador og troso sa Plazir Timber Company.

“Isip pinal nga bloawt ni Pare Didoy…!” dason nila ni Panyong, Julio ug Samuel.

“Way problema! Estoryahan kana sa sunod nga inom!” ni Didoy nga miwandog sa iyang pagtindog kay mopauli. Wala na lang gani siya supoha sa tag-iya sa tindahan bisan nahikalimot sa pagpakuwenta sa naorder niining ilimnon ug sumsoman.

Wala usab makalikay ang tulo ka manghod ni Minggoy sa kagaw sa garbo nga mitakboy sa banay. Sila si Antonia, Melitona ug Maternidad giawasan usab sa kalipay sa tinipsing nga pagpasiatab sa kapalaran sa ilang Manoy Minggoy uban sa katalirongan nila sa katilingban sa mga mag-uuma, tumbador sa troso ug mangangayam sa birhen-pang-lasang sa Talacogon ug kasilinganang dapit sa Davao ug Bukidnon.

Usa ka semana una moabot ang eskedyul sa pelikula ni Minggoy sa Butuan, nakadawat sila si Didoy og taas nga telegrama pinaagi sa Bureau of Telecommunications nga hayan mahiapil ang naulahi sa grupo sa mga artista nga mag-personal appearance atol sa premier showing sa Montilla Theater. “Iampo nga iapil ako sa maong pasundayag aron matibway na ang atong mga kahidlaw ug kamingaw sa usag usa!” ni Minggoy pa sa panapos niya sa hatodkawat.

NANGADLAWON sila si Didoy sa paglugsong ngadto sa Siyudad sa Butuan aron dili gayod maulahi sa personal appearance sa pipila ka entrante sa pelikula nga malagmit ubanan sa ilang anak una ang pagpasundayag sa gikahinamang lilas bahin sa gubat sa mga Amerikanhon ug Pilipinhon batok mga Hapones sa Bataan. Sanglit gituman man ni Didoy ang iyang hinubog nga pasalig nga librehon kadtong iyang gikainom sa adlaw sa pagkadawat sa sulat ni Minggoy, mikabat gayod sa upat ka pambot og usa ka tagbot sa Plazir Timber Company diin midonar upod og libreng sakay ang naulahi alang sa ilang mga trabahador nga gustong motan-aw sa pelikula ni Minggoy. Gisul-ob nila ni Didoy, Estay ug tulo ka dalagang anak ang labing nindot nilang igsilimbahay nga mga sapot. Nag-ampo lang sila nga ang unom ka oras nga pagpaanod sa sulog sa Suba Agusan dili bundakan sa sayong ulan. Hinuon, duna silay reserbang mga ilisan human sa salida aron magamit sa ilang pagpagabii sa siyudad ug sa pagpamauli. Isigdala usab silag bawon alang sa pamahaw og paniudto. Ang mga hinginom nagbawon upod og Kulafu, Mallorca ug Siu Hok Tong nga kinaham nga pangontra sa kakamig sa lasang.

Human sa ilang dinaliang paniudto sa paghidunggo nila sa pantalan sa Butuan, nangandam sila si Didoy ug mga kauban sa pagtultol sa Montilla Theater. Ala una sa palis ang gitakdang pagsalida sa lilas ni Minggoy. Sanglit dili sila maarang sa pipila ka tartanilya, ila na lang gibaktas ang tulo ka bloke gikan sa pantalan ngadto sa bugtong sinehan. Wala silay kalainan sa mga bakwit sa gera o sa dinakpang mga sundalo ug gerilyero panahon sa Ikaduhang Gubat batok sa mga Hapon nga nanagsunod sa ilang paglakaw binitbit ang ilang dalang mga putos o puntil sa mga ilisan ug ubang kagamitang personal.

Naghari sa hunahuna sa mga sakop sa banay ni Minggoy ang kahinam nga makita na nila ang pag-arte ni Minggoy ug sa posibilidad sa pagsalmot niini sa personal appearance sa pipila ka bituon sa maong pelikula. Sa ilang kangaya, daw wala sila batiag kahapo sa pagbaklay sa tunga sa kilometro gikan sa pantalan ngadto sa sinehan.
Sa paghidungka nila sa Montilla Boulevard, dinha nay daghang nahiuna sa paglinya atubangan sa teyatro aron manglukat og tiket.

Misumpot ang panon nila ni Didoy sa ling-on sa manan-awayg salidang Tinagalog.
Pagkaala una, naghuot na ang Montilla Theater. Unya midan-ag ang suga sa tabladohan sa teyatro diin dihay upawon nga dakong tawong mianunsiyo bahin sa pag-unda sa personal appearance sa pipila ka artista nga gitakdang moabot kay ang ilang ayroplano wala makalahos sa Butuan ug didto na kini mihimog emergency landing sa silingang tugpahanan sa Cagayan de Oro. “Hayan sa pagkahuman sa salida sila ikapresentar dinhi sa tablado kon dili demalason pag-usab ang ilang pagbiyahe sa bus gikan sa Cagayan de Oro. Busa, manan-aw una kita sa gikahinaman natong pelikula diin apil ang paboritong anak sa Talacogon— si Domingo Pastorana o Minggoy sa iyang mga minahal sa kinabuhi, kaparyentehan ug kahigalaan!”

Human mohabol pagbalik ang kangiob sa sinehan, mipuli ang laing nipis nga repleksiyon sa kahayag nga dala sa nag-andar nga projector. Unya midahunog ang tambor ug musika isip pasiuna sa pagpakiblat sa ngalan sa kompaniya sa pelikula ug unya gisundan sa ngalan sa mga bidang aktor ug aktres ug kabulig nga mga bituon. Giulohan og “Ipaghiganti Si Erlinda”, ang esena sa prologue mao ang pasunding sa liboan ka mga sundalong Amerikanhon ug Pilipinhon gikan sa Dinalupihan, Bataan padulong sa Capas, Tarlac human mapukan ang kataposang depensa sa mga sundalo ni Douglas MacArthur ug sa mga Philippine Scout sa Bukid Samat, Bataan sa Kinapusorang Luzon niadtong Abril 9, 1942.

Usa niadtong mga POW (Prisoners of War) nga gipamartsa alang sa lilas mao si Minggoy. Bisan nagkaramutsing ug nanglaylay ang mga bukton sa pagbinaklay ni Minggoy, wala ikaulaw ni Didoy ang pagsinggit gikan sa tunga-tunga sa sinehan: “Anaa ang among anak! Ang among anak artista na gyod!” Susamang sing-al gidason usab nila ni Estay ug sa tulo nila ka dalaga. Gawas sa kaubanan nilang taga Talacogon, ang tanan nahingangha apan nangaamang sa ilang kahikurat sa ilang nabati nga pagmaya sa usa ka banay.

Mipadayon pag-andar ang projector aron pagpakita sa sinugdanan sa sugilanon ngano nga dinha kadtong Death March. Wala na maggunok sila si Didoy. Buot nilang sigaan ang telon sa nanghalang nilang mga mata kon kanus-a na usab mogimaw si Minggoy.

“Wa na man ang inyong anak, Pre?” dinhay miingon sa likorang bahin sa bag-ong celebrity family.

“Pailob lang mo diha, Pre… mogawas ra unya si Minggoy!” puypoy ni Didoy nga misihag gihapon ang kamapagarbohon ilawom sa kangiob.

Tuod, sa hapit na matapos ang lilas, mipatim-aw si Minggoy sa esena diin nagkadusingot siya sa paghungit og bug-at nga bala sa USl05mm cannon sa usa ka gi-camouflage nga bungtod nga katipik sa Bukid Samat. Sanglit gipangtakigan ang nahibilin niyang upat ka kaubang ugis nga sundalo, siya ra gihapon ang mipabuto sa maong armas de fuego human madawat ang tukmang puntariya sa kaaway pinaagi sa ilang observation post nga gipaagi sa artillery field commander nga usa ka negrong medyor.

Bang!…..Bogggg!

Pagkataudtaod, miabiba sa kalipay ang itom nga opisyal: “Bravo! Bravo, Mr. Sunday! You hit ‘em bullseye you bullshit!”

“Da lagi, bayani ang atong anak, Estay! Hingigo ang kanhi mamamantak lag uwang!” Wala na usab makapugong si Didoy sa pagbuhi sa iyang kalipay ug garbo bahin sa papel sa ilang anak sa lilas.

Wala madugay, migahob na usab ang alirong nila ni Didoy sa nanagdugtong-dugtong nilang paghinumdom kang Minggoy sa didto pa kini sa balangay sa Balisaan. Apan wala gihapoy nakaik sa ubang tumatan-aw sa ilang kabanha nga maorag buyog nga nagkagubot nga naagian og panon sa aliwas.

Human sa esena sa pagkanyonaso ni Minggoy, wala na siya igkita kay lain na upod ang gipadagan nga esena sa estorya. Nangahilom na usab ang banayng sabaan. Apan gilaayan na ang taga Talacogon. Busa: “Pre, hain na ang inyong anak? Di na man nato kaila kining mga aninong nanggimaw sa telon nga usahay lawom ang Iningles ug Tinagawog!”

“Dugang pailob, Pre… basig sa ending naa na pod si Minggoy!” tubag ni Didoy nga nakigbisog sa iyang kagutom ug kakapoy. Nahilis na tingali ang denoradog inasal nga sunoy sa ilang paniudto ganina.

Ug tuod, miabot ang pangataposang bahin sa lilas diin gipakita ang usa ka tawo nga gikaloag buyot nga binuslotan tungod gayod sa duha ka mata. Sininghagan sa hut-ong sa mga sundalong bakang, ang tinaptapang tawo gipatudlo sa mga dapit diin magtago ang nahibiling mga sundalong Amerikanhon ug Pilipinhon. Una mokilab sa kawalaan sa telon, gibunal-bunalan kini sa mga manunulong ni Emperador Hirohito.

Ang ulahing nanamilit sa telon una mobalik ang kahayag sa sinehan mao ang pulong “Wakas”.

“Nawagting si Minggoy, Pre!”

“Basig kadtong gibuyotan ug gibunal-bunalan mao to siya!” Timang sa lain.

“Ay, di kana mahitabo kang Minggoy, Pre!” sumbalik ni Didoy nga hapit na moulbo ang kapikal. “Mosukol gyod to siya bisag kinsa kang Pilatoha ka!”

Mosugod na usab unta ang ilang kaguliyang sa dihang mipatim-aw na upod ang upaw sa tablado. “Ug karon, sa kaluoy sa Diyos, nahiabot da gayod ang atong gipaabot nga mga artista gikan sa Manila! Idalit na namo ang among pakapin sa inyong paghago karong adlawa. Ania sila!”

Tulo ka lalaki ug upat ka babaye diin ang ikaupat usa ka ubanon na mikunsad nga daw mga buwakaw sa pinilakang tabil gikan sa luyo sa tablado sa sinehan. Tagsa-tagsa, giabibahan sa matag paila kanila sa upaw.

Sa mohana nag panindog ang mga mananan-aw, midahunog ang tingog sa upaw aron pugngan sila sa paggawas kay anaa pay pangataposang bahin sa pasundayag sa tipik sa cast sa “Ipaghiganti Si Erlinda”.

“Mga higala, una kamo mamauli, amo nang ihatag ang sorpresa ug gasa kaninyong tanan!”
Gikan sa tuong bahin sa tablado, miguho ang usa ka lalaking nag-amerikanag berde ug nagkarsones og asul nga taas lag diyotay ni Onyok-Manananggot.

“Mga higala, si Domingo Pastorana o Minggoy sa inyong mga dughan!”

Wala pa gani makaisa si Minggoy sa iyang tuong kamot aron mowara-wara sa katawhan, natapuk-an na kini sa taga Talacogon inunhan nila ni Didoy. Human mapahalipayi sa iyang banay ug katagilungsod, giguwarnihan ni Didoy si Minggoy ug gihunghongan: “Mora toy imong papel? Ingon ka estaring ka kay bayani ka sa maong pelikula pero nawagting ka man lagi sa kataposan?”

“Si Tatay baya, uy,” sagbat sa anak, “kadto diayng gibuyotan ug gibastrok-bastrok, ako man to!”

“Ha? Ikaw to, anak?”

“Oo, Tay!”

“Sus, ekstra ka ra man diay!”

“Sagdi lang god, Tay, kon ingon adto ko… Ang importante, artista na ko!”

“Pero sa sunod, ayawg pakulata, ha. Wa na sa atong kaliwat nga magpakulata. Sukol gyod, Goy!”

 

ANG PANLIMBASOG SA TIGULANG

 

Namuwansag  sa iyang  bulawanong kahayag ang takdol nga Bulan; mipintal sa mga kabungtoran sa balangay  sa Abaling umbaw sa kabaybayonan sa Abatan ug Bagakay. Nahibagay ang gikinahanglang atmospera sa magtiayong  Tasyo ug Tasya nga nagsaulog sa ilang  ikakalim-ang anibersaryo sa  pinugos nga kasal human magtaban sulod sa usa ka bulan.  Bayong ug dalagita pa sila si Tasyo ug Tasya niadtong  panahona.

 

          Sanglit kay ang  bugtong nilang liwat –si Ondoy nga mao man hinuon ang  naganas sa pagkaminyo niini sa taga-isla Panggangan mga katloan na  ka tuig ang  milabay—morag ulitawog dalaga  na usab kining  duha ka maas  sa  ilang pagpalahutay sa ilang kinabuhi.  Ang inadlaw nilang  kalihokan  daw  artista sa inato nga entablado: ilang  basal, ilang sayaw.  Walay katabang, walay laing masugo.  Usahay magsanggutot silang magtiayon kon kinsay  molubok sa tipasi, kinsay mokalos ug tubig sa tubod ubos sa ilang pinuy-anan o kinsa ang  molung-ag ug mohikay sa yanong panud-an.  Kanunay gayod  si Tasyo maoy mosugot sa iya ra usab nga sugo.  Dili tungod kay ander de saya siya ni Tasya kondili mahal niya ang iyang kapikas---diin  iyang gipamatud-an  sa dihang gitaban niya kini sa  lapyo pang pangedaron bisan pa sa  kahait sa pinuti  sa  amahan nga  hilabihan ka igihan sa ilang anak dalagita nga nag-inusarang babaye sa unom ka mga magsoon..

 

            Sahi sa  daghang mga higayon, si Tasyo lang gihapon ang nag-lung-ag ug nagluto sa iyang kininhasang  litob ug imbaw ganinang adlawan pa sa kanipaan ug kabakhawan sa Abatan ug hunasan sa sikbit nga sityo Bagakay.  Diha poy duha ka linghod nga linagtangang  ugdok nga uamgid sa  kasili sa suba o bakasi sa hunasan. 

 

Samtang nagkamulo ang buluhaton ni Tasyo sa  kosina nga nahimutangan sa ilang dapog, banggera  ug  batalan,  mikanaog  si Tasya ngadto sa ubos aron  mangutang og bahal nga tuba ug usa ka  botelyang pepsi sa nag-inusarang tindahan  ni Inse Barang.  Sa pagbalik ni Tasya, hapit na makahikay si Tasyo sa ilang  espesyal nga  panihapon sa ilang bulawanong  anibersaryo sa kaminyoon.

 

            Bisan namut-ak na ang  mga  puting  buhok ni Tasya,  naglutaw pa gihapon ang lakra sa  katahoman sa iyang pagkabatan-on.  Gani may kabus-ok pag diyotay ang  lawas ni Tasya kinsa manghod og tulo ka tuig sa iyang kapikas nga  69 na.  Naglulingkod simpig sa  tamboanan nga kawayan, kahoy ug nipa, iyang  gihuhom ang melodiya sa “Balod sa Kapalaran” ug unya sa tonada sa  popular nga kantang Iningles sa kakaraanan “O Haw  We  Dans”.  Dili matataw ang  kakulangan ni Tasya sa hustong paglitok sa mga  letra sa maong day-ong awit sanglit gimuno-muno man lang usab niya ang tuno niini.

 

          Taudtaod, gibayang na ni Tasyo  ang ilang panihapon sa tagatuhod nga ginabas tugas nga talad ubos sa ilang dapog ug banggera. Nag-alisngaw ang tinangladang  sabaw sa imbaw ug litob ug inun-onang ugdok nga gihumig og suka sa tuba ug gipanakotag luy-a ug sibuyas dahon.  Ang  bag-ong linubok nga lubang sa gamay nilang basakan sa Puntod sa miaging pangulilang nangalisbo usab sa kalami.  Binanwagan sa lamparilya, ang tanang talan-awon sa yanong lamesa daw nagatambol sa kamahinungdanon sa higayon alang sa duruha ka  maas nga magtiayong tukmog punay.

 

          “Sya, ngari na…Mangaon na ta,” agda ni Tasyo gikan sa haduol lang nga kan-anan.

 

         Tinalikdan ang  naglahos-lahos nga bugnawng huyuhoy sa bentana sa ilang kasarangang balay sa  liogan sa usa ka bakilid, si Tasya milakang ngadto sa ilang kan-anan nga pinobre.

 

         Nagdungan pagpanguros ang magtiayon ug nagduweto usab sa pag-ingon: “Daghang salamat, Ginoo, niining grasya  nga amo karong  pagadawaton sa mahinungdanong higayon sa among kinabuhi.”

 

         Unya, misugod sila sa pagpangaon.

 

         Mahinangpon uyamot si Tasya sa hikay ni Tasyo. Ug pagkataudtaod, mipagana sa bana: “Espesyal gyod kaayo ning atong panihapon ron, Syo.”

        

          “Natural… kasumaran god  sa atong halandomong kasal.”

        

         “Nsyagoy  halandomon Pasyong nga  gipalabyog-labyogan man tog pinuti ni Tatay Simon aron lang gyod madayon.”

                                                         

 

         “Aw, kon syatgan-syatgan lang  morag di pa ko niadto mosurender  sa amahan mo, uy.  Di ko unta siya igdamgo.”

 

          Human sa napulo kapin  ka gutlo, ang magtiayon  gibati nag kabusog.  Mao nga nagtagay sila sa  bahal nga sinambogag pepsi.

         “Maayo kining panglinis sa tutonlan ug pahilis sa ugdok,” ni Tasya pa nga nanug-ab.

 

         “Di lang panghugas, paursa sab  ug dugang sa atong  sustansyadong sud-an,” salo ni Tasyo nga maorag namestisog diyotay sa nayarok nga  painit sa dalunggan.

 

          “Bitaw, no.  Di ba may epekto, Syo?”

 

         “Mo lang.  Labi na gyod ang  ugdok.

         “Pangugdok lang kanunay, Syo, aron pamalikan tas atong kanhing  kaliksi.”

         “Para nako, bisag way ugdok-ugdok.”

 

         “Nanganti na sab ka.  Nuon adtong unang mga adlaw.”

 

        “Wa pa ko kainom, Sya, aron magpasiatab nga way basehanan.”                                              

 

         “Aw, diay ba?”

 

         Human sa ilang makabuhong nga panihapon, nahibilin si Tasya sa  kosina kay siya maoy nanghipos sa ilang kinan-an ug  gilimpiyohan ang dapog.  Si Tasyo, sahi sa naandan mikuha sa iyang  sista ug nagkutingkuting sa mga kuwerdas niini sa ngilit sa ilang tamboanan nga atbang sa hunasan sa Bagakay nga  nagpangidlap sa mga suga sa mananagat nga nagtukaw sa pagpamasol sa kalikopan sa  Bahiya  Maribojoc.

 

          Sa  mihabol na ang  katugnaw sa kagabhion, nga nagpaila nga hapit na ang tungang gabii,  midangkulos  si Tasya sa ilang lawak human sa iyang pagpanghugas ug pamunas sa lawas.  Miangka  na usab si Tasyo sa pagkukaskas sa iyang karaang  sista dip-ig sa tamboanan.

 

          “Sya, naghigda ka na?”

          “Sobra pa, naghay-ad na gyod.”

          Gilamian si Tasyo sa pinulongan sa iyang asawa.  Nahaom sa iyang laraw ning gabhiona.  Nagdali siya nga misulod sa ilang higdaanan.  Sa iyang pagdinali sa pagdulog sa asawa, diriyot  masipyat ang iyang pagsab-it sa sista sa lansang sa nagduas nga haliging tugas sa ilang kuwarto.    

        Wala  madugay,  naglangas ang duha ka  kamot ni Tasyo sa  hubo nga lawas sa kapikas. “O, nia pa may panti lagi.”

  

         “Husloa.”

          Pagkahumag waslik ni Tasyo sa panti, mimando siya: “Sugdi nag himas-himas, Sya.”

 

         “Wa uroy nimo  kalimti ang  gitudlo sa  daotang basahon kaniadto nga  gidala ni Tinoy-uwagon, no?”

          “Ang butang kapuslan  sama sa maayong pasakalye lisod hikalimtan.

         Unya…        

         “O, mipilit man ni… daw namarayeg sa imong binugok.”

         “Ugaya aron mobakod.”

         “Patay na man guro ni.”

         “Di banhawa si Padre  Dalmacio.”

         “May purohan pa kaha?”

          “Sulayi lang… basig milagrohan ka.”

          “ Tabang pod, uy.”

          “Unsay himoon ko?” sukna ni Tasyo.

          “Paghunahunag lami.  Imahena si Elizabeth…” Sugyot ni Tasya.

          “Si Elizabeth Langsey?  Na mosamot og  kyukos.”

          “Di siya kondi si Elizabeth Taylor.”

          “Ay, wantigo na man sab.”

          “Di ibalik siya sa iyang  kabatan-onan  sa  imong imahinasyon.”

           “Lisora  sab ana, uy.

           “Kon di ka magkugi, dan, wa kay maani.”

           “Hawoy na kining akong tuong  bukton.”

            “Parehas ta… Unsa man god ning imong  langgam, uy, morag napus-an nag apdo.”

             “Ayg  singkahi kay mosamot kanag uk-ok.”

             “Ikaw man god labihan ka abusado sa  batan-on pa. Sungkaban, Maayo gani kay wa ka hisakpi sa mga bana nga imong gisapawan.  Tan-awa ron pondedo na ang imong bombilya.”

 

               Bisag giunsa gayod og  pagilok ni Tasya, ingon  ug walay kaseguroan nga adunay mahitabong  seremonyas sa  bandila sa mosunod nga mga gutlo.

 

               “Paibabwi ko, Sya.”

                “Basig mapislat ka.”

                 Apan mao sa gihapon  wala mobakod ang talinggab ni Tasyo bisag giunsa na pag-ualig-ig ni Tasya..

                  “Iumod-umod pa basig mobangon na gyod ang plagpol.”

                   Gipaningot na lang si Tasya og  mudmod, apan morag mayang bungol  ang gipasiatab nga armas ni Tasyo.  Busa, misugyot si Tasya:”Itsa tualya na lang, Syo.”

 

                    “Naunsa ka?  Mao pa ganiy pagsugod sa unang rawon.”

     

              “Apan nanalaw man gayod… Pagkadako sa kalainan sa miaging kasumaran kining imong kuan karon.”

 

                       Kahilom.  Ingon og dihay gihunahuna si Tasyo nga maorag tabili nga napigsat nga gipatongan sa tutambok niyang asawa. Ug pagkataudtaod, si Tasyo misugyot: “Maayo tingali ako na poy mopatong .”

 

                       “Ayg pabug-ati, ha, kay basig makautot ko.    

 

                      Nagbaylo tuod silag posisyon.

             

                      “Bilangkad pa.”

      

                      “Unsa pa gyoy gusto mo…naa  na, o,”

 

                        Pila ka gutling…

           

                       “Nangurog ang mga tuhod ko, Sya…Nakasulod na ba sa langob sa Baang?  

 

                         “Nagdagaw ka lang… way nahitabo  sa imong pagkabayo.”

                         “Wa diay makayord?”

                         “Asa na man god tong giingon mong  gahom sa ugdok?

              

                        Apan bisan pa sa kapakyas ni Tasyo sa iyang dakong  tahas niining gabhiona, nanglimbasog gayod siya nga molampos.   Sa paghimo sa ingon, migusod ang kaliboan ka lusok sa singot sa tibuok niyang kalawasan,  Wala  kadto malilong kang Tasya.  Sa maong pagkaalinggat, gibatig kaluoy og kabalaka ang asawa.  “Igo na, Syo, kay basig maatake de Corazon ka pa.”

 

                           “Kausa pa ka pagsulay.  Tabangi pa kog maayo, Sya.”

                           “Ay, unsa pay buot kong buhaton nga maora na gani kog pampam sa komiks sa pag-inalayon nimo.”

 

                             “Mag-ub-obanay ta, Sya.”

                              “Galuod-luod ka lang.”

 

                               Unya, wala madugay…

 

                                “Sya, mi-mi-ga-ga… na!” ug gitapos kadto  ni Tasyo pinaagi sa pagpaumod sa iyang nawong sa duas nga dughan ni Tasya.

 

       

                        “Syo?  Milampos ka, Syo?”

             

                         Apan walay naani nga tubag si Tasya. Pagkataudtaod, midaligdig ang pila ka lusok sa  luha sa iyang mga mata  samtang nagtan-aw sa mibatal nga lawas ni Tasyo.